voor een synodale kerk

Coverontwerp: Beeldzorg

Foto cover: www.synod.va

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

Vertaling: Pers- en Informatiedienst van de Bisschoppenconferentie van België

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België

www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/043

isbn 978 90 8528 830 5

isbn e-book: 978 90 8528 831 2

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Begeleidende brief van paus Franciscus bij het Slotdocument van de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode

In de verschillende fasen van het synodale proces dat ik in oktober 2021 heb opgestart, hebben we geluisterd naar wat de Heilige Geest in deze tijd tot de Kerken zegt.

Het Slotdocument van de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode verzamelt de vruchten van een weg van luisteren naar het volk van God en van onderscheiding door de herders. Verlicht door de Heilige Geest, werd de gehele Kerk geroepen om haar eigen ervaring te lezen en concrete stappen vast te leggen om gemeenschap te beleven, participatie te realiseren en de door Jezus Christus toevertrouwde zending te behartigen. De synodale weg die begon in de lokale Kerken, doorliep vervolgens de nationale en continentale fasen en mondde uit in de viering van de Bisschoppensynode in de twee sessies van oktober 2023 en oktober 2024. De weg loopt nu verder in de lokale Kerken en hun groeperingen, op basis van het Slotdocument dat op 26 oktober jl. door de assemblee in al haar geledingen werd gestemd en goedgekeurd. Ook ik heb het document goedgekeurd, ondertekend en laten publiceren en me zo aangesloten bij het ‘wij’ van de assemblee die zich, met dit Slotdocument, richt tot het heilige gelovige Volk van God.

Ik erken de waarde van de afgelegde synodale weg en vertrouw nu de aanwijzingen in het Slotdocument toe aan de gehele Kerk. Ze weerspiegelen wat in de loop der jaren is gerijpt door luisteren en onderscheiding en vormen een gezaghebbende leidraad voor het leven en de zending van de Kerk.

Het Slotdocument maakt deel uit van het gewone leergezag van de opvolger van Petrus (cf. EC 18 § 1; CCC 892) en daarom vraag ik dat het als dusdanig aanvaard wordt. Het vertegenwoordigt een vorm van uitoefening van het authentieke leergezag van de bisschop van Rome die vernieuwende elementen bevat, maar feitelijk overeenkomt met wat ik heb willen preciseren op 17 oktober 2015 toen ik gesteld heb dat synodaliteit het juiste interpretatiekader vormt voor het begrijpen van het hiërarchische ambt.

Bij de goedkeuring van het document op 26 oktober jl. heb ik gezegd dat het ‘niet strikt normatief is’ en dat ‘de toepassing ervan nood zal hebben aan diverse bemiddelingen’. Dit betekent niet dat het document de Kerken nu al niet opdraagt om keuzes te maken die overeenstemmen met de inhoud ervan. De lokale Kerken en groeperingen van Kerken roep ik op om in hun specifieke context de gezaghebbende aanwijzingen van het document vorm te geven, door de processen van onderscheiding en besluitvorming die voorzien zijn in het recht en in het document zelf. Ik heb er ook aan toegevoegd dat ‘er tijd nodig is om te komen tot keuzes die de gehele Kerk aanbelangen’. Dit geldt in het bijzonder voor de thema’s die werden toevertrouwd aan de tien studiegroepen – waar er nog kunnen aan toegevoegd worden – met het oog op de nodige beslissingen. Het synodale proces eindigt niet met de afsluiting van de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode.

Met overtuiging herhaal ik wat ik zei aan het einde van het uitgebreide synodale proces dat leidde tot de afkondiging van Amoris laetitia (19 maart 2016): ‘Niet alle leerstellige, morele en pastorale debatten moeten worden beslecht door tussenkomt van het leergezag. Natuurlijk is in de Kerk een eenheid van leer en praxis noodzakelijk, maar dit belet niet dat er verschillende interpretaties van bepaalde aspecten van de leer of daaruit afgeleide besluiten blijven bestaan. Dit zal zo blijven tot de Geest ons leidt tot de volle waarheid (cf. Joh 16,13), namelijk tot Hij ons volledig heeft binnengeleid in het mysterie van Christus en wij alles zullen zien met zijn blik. Daarenboven kan in ieder land of regio gezocht worden naar oplossingen die rekening houden met inculturatie, tradities en lokale uitdagingen’ (AL 3).

Het Slotdocument bevat aanwijzingen die, in het licht van de fundamentele oriëntaties, nu reeds door de lokale Kerken of groeperingen van lokale Kerken kunnen overgenomen worden. Daarbij wordt rekening gehouden met de diverse contexten, de reeds gezette stappen en met wat nog dient te gebeuren om steeds beter de eigen stijl van de synodaal-missionaire Kerk aan te leren en te ontwikkelen.

Vaak komt het erop aan om concreet te gaan toepassen wat reeds voorzien is in het geldende recht, zowel het Latijnse als het Oosterse. In andere gevallen is er ruimte om door synodale onderscheiding en in het kader van de mogelijkheden die het Slotdocument biedt, te komen tot een creatieve ontwikkeling van nieuwe vormen van diensttaken en missionair werk die uitgeprobeerd en geëvalueerd dienen te worden. Elke bisschop zal in het verslag voor het ad-liminabezoek verwijzen naar de keuzes die in de hem toevertrouwde Kerk werden gemaakt met betrekking tot de inhoud van het Slotdocument: de ondervonden moeilijkheden en de resultaten.

Het algemene secretariaat van de synode zal, samen met de Dicasteries van de Romeinse Curie (cf. EC 19-21), ‘de uitvoeringsfase’ van de synodale weg ondersteunen op basis van de aanwijzingen in het Slotdocument.

Mede gedreven door het verlangen om verder op weg te gaan naar de volle en zichtbare eenheid onder alle christenen, vraagt de synodale weg van de Katholieke Kerk ‘dat gedeelde woorden gepaard gaan met daden’ (Slottoespraak tot de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode, 26 oktober 2024). Moge de Heilige Geest, gave van de Verrezene, de hele Kerk op deze weg ondersteunen en leiden! Moge Hij, die harmonie is, de Kerk altijd verjongen met de kracht van het Evangelie, haar vernieuwen en naar de volmaakte eenheid met haar Bruidegom leiden (cf. LG 4). Want de Geest en de bruid zeggen tot de Heer Jezus: Kom! (cf. Apk 22,17).

24 november 2024

Hoogfeest van Onze Heer Jezus Christus,
Koning van het heelal

Franciscus

Afkortingen

AA: Tweede Vaticaanse Concilie, Decreet Apostolicam actuositatem (18 november 1965)

AG: Tweede Vaticaanse Concilie, Decreet Ad gentes (7 december 1965)

CCEO: Codex canonum Ecclesiarum Orientalium (18 oktober 1990)

CD: Tweede Vaticaanse Concilie, Decreet Christus Dominus (28 oktober 1965)

CIC: Codex iuris canonici (25 januari 1983)

CV: Benedictus XVI, Encycliek Caritas in veritate (29 juni 2009)

DCF: Algemeen secretariaat van de synode, Document voor de Continentale Fase (27 Oktober 2022)

DD: Franciscus, Apostolische brief Desiderio desideravi (29 juni 2022)

DN: Franciscus, Encycliek Dilexit nos (24 oktober 2024)

DV: Tweede Vaticaanse Concilie, Dogmatische constitutie Dei Verbum (18 november 1965)

EC: Franciscus: Apostolische Exhortatie Episcopalis communio (15 September 2018)

EG: Franciscus, Apostolische exhortatie Evangelii gaudium (24 november 2013)

EN: Paulus VI, Apostolische exhortatie Evangelii nuntiandi (8 december 1975)

FT: Franciscus, Encycliek Fratelli tutti (3 oktober 2020)

GS: Tweede Vaticaanse Concilie, Pastorale constitutie Gaudium et spes (7 december 1965)

ITC: Internationale Theologische Commissie, Synodaliteit in het leven en de zending van de Kerk (2 maart 2018)

LG: Tweede Vaticaanse Concilie, Dogmatische constitutie Lumen gentium (21 november 1964)

LS: Franciscus, Encycliek Laudato si’ (24 mei 2015)

MC: Paulus VI, Apostolische exhortatie Marialis cultus (2 februari 1974)

NMI: Johannes Paulus II, Apostolische brief Novo millennio ineunte (6 januari 2001)j

PE: Franciscus, Apostolische constitutie Praedicate Evangelium (19 maart 2022)

SC: Tweede Vaticaanse Concilie, Constitutie Sacrosanctum Concilium (4 december 1963)

SR: 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode, Syntheserapport (28 oktober 2023)

SRS: Johannes Paulus II, Encycliek Sollicitudo rei socialis (30 december 1987)

UR: Tweede Vaticaanse Concilie, Decreet Unitatis redintegratio (21 november 1964)

UUS: Johannes Paulus II, Encycliek Ut unum sint (25 mei 1995)

WCF: Algemeen secretariaat van de synode, Voor een synodale Kerk. Gemeenschap, participatie, zending. Vergroot de ruimte voor uw tent (cf. Jes 54,2). Werkdocument voor de continentale fase (27 oktober 2022)

Inleiding1

Jezus kwam in hun midden staan en zei: ‘Vrede zij met jullie!’ Na deze woorden toonde Hij hun zijn handen en zijn zij. De leerlingen waren blij omdat ze de Heer zagen. (Joh 20,19-20)

Elke nieuwe stap in het leven van de Kerk is een terugkeer naar de bron, een hernieuwde ervaring van de ontmoeting met de Verrezene, zoals de leerlingen die op Paasavond in de Bovenzaal meemaakten. Zoals zij, hebben ook wij, door deel te nemen aan deze synodale assemblee, ons omgeven gevoeld door zijn barmhartigheid en aangeraakt door zijn schoonheid. Door het gesprek in de Geest aan te gaan en naar elkaar te luisteren, voelden we zijn aanwezigheid in ons midden: de aanwezigheid van Hem die, door de Heilige Geest te schenken, zijn volk voortdurend verenigt in een harmonie van verscheidenheid.

Als we de Verrezene aanschouwen, herinneren we ons dat we gedoopt zijn in zijn dood (Rom 6,3). We zien hoe de littekens van zijn wonden, hoewel getransfigureerd door de verrijzenis, voor altijd gegrift blijven in zijn menselijkheid. Deze wonden blijven bloeden in de lichamen van vele broeders en zusters, ook door onze schuld. Onze blik op de Heer sluit ons niet af van de drama’s van de geschiedenis, maar opent onze ogen voor het lijden dat ons omringt en doordringt: de door oorlog geterroriseerde gezichten van kinderen, de tranen van moeders, de verbrijzelde dromen van talloze jongeren, de helse tocht die vluchtelingen moeten afleggen, de slachtoffers van klimaatverandering en sociale onrechtvaardigheid. Hun lijden weerklonk in ons midden, niet alleen via de media, maar ook in de stemmen van velen die, samen met hun families en volk, persoonlijk betrokken zijn bij deze tragische gebeurtenissen. In de dagen dat we bijeenwaren, bleven helaas ontelbare oorlogen dood en verderf zaaien, wraakzucht aanwakkeren en het geweten verduisteren. We verenigen ons met de herhaalde oproepen van paus Franciscus voor vrede, en veroordelen de logica van geweld, haat en wraak. We zetten ons in voor dialoog, broederschap en verzoening. Authentieke en duurzame vrede is mogelijk, en samen kunnen we die opbouwen. Vreugde en hoop, verdriet en angst van mensen van nu, vooral van armen en van hen die – hoe ook – te lijden hebben (GS 1) zijn opnieuw de vreugde en het verdriet van ons allen, leerlingen van Christus.

Sinds de paus in 2021 deze synode in gang zette, hebben we een weg bewandeld waarvan we steeds meer de rijkdom en vruchtbaarheid ontdekken. We hebben aandachtig geluisterd om in de vele stemmen te onderscheiden wat de Geest tegen de gemeenten zegt (Apk 2,7). Het begon met een brede raadpleging van het volk van God in onze bisdommen en eparchieën, waarna nationale en continentale bijeenkomsten volgden. Dit gebeurde in een voortdurende circulaire dialoog, gestimuleerd door het algemene secretariaat van de synode door middel van synthese- en werkdocumenten. De viering van de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode in twee sessies stelt ons nu in staat om aan de paus en aan alle Kerken verslag uit te brengen van wat we hebben beleefd en de vrucht van onze onderscheiding te delen, met het oog op een hernieuwd missionair elan. Elke fase van het proces toonde de wijsheid van het geloofsaanvoelen (sensus fidei) van het volk van God. Stap voor stap begrepen we dat de kern van de Synode 2021-2024 – Voor een synodale Kerk: gemeenschap, participatie, zending – een oproep is tot vreugde en vernieuwing van de Kerk, door de Heer te volgen, ons in te zetten voor zijn zending en te zoeken naar manieren om Hem trouw te zijn.

Die oproep steunt op onze gemeenschappelijke identiteit als gedoopten. Ze is geworteld in de diversiteit van contexten waarin de Kerk aanwezig is en vindt haar eenheid in de ene Vader, de ene Heer en de ene Geest. Ze spreekt alle gedoopten aan, zonder uitzondering: het hele volk van God is drager van de verkondiging van het Evangelie. Daarin wordt elke gedoopte geroepen om een belangrijke speler van de zending te zijn, omdat we allemaal missionaire leerlingen zijn (ITC, nr. 53). Zo brengt het synodale proces ons dichter bij een volledige en zichtbare eenheid van de christenen. De aanwezigheid van de afgevaardigden van andere christelijke tradities getuigde ervan. Eenheid groeit stilletjes binnen de heilige Kerk van God en is een profetie van eenheid voor de hele wereld.

Het hele synodale proces, geworteld in de traditie van de Kerk, vond plaats in het licht van het leergezag van het Concilie. Het Tweede Vaticaanse Concilie was als een zaadje dat gezaaid werd in de akker van de wereld en van de Kerk. Het dagelijkse leven van de gelovigen, de ervaring van de Kerken in elk volk en elke cultuur met hun vele getuigenissen van heiligheid vormden de grond waarin het zaadje ontkiemde en groeide. Ook de reflectie van theologen droeg hieraan bij. De Synode 2021-2024 blijft putten uit de energie van dat zaadje en de mogelijkheden ervan verder ontwikkelen. Het synodale proces geeft concreet vorm aan wat het Concilie heeft geleerd over de Kerk als mysterie en volk van God, geroepen tot heiligheid door een voortdurende bekering die voortvloeit uit het luisteren naar het Evangelie. In die zin is het synodale proces een echte daad van verdere receptie van het Concilie. Het verlengt de inspiratie ervan en hernieuwt de profetische kracht ervan voor de wereld van vandaag.

We verbergen niet dat we vermoeidheid hebben ervaren, weerstand tegen verandering en de verleiding om onze eigen ideeën belangrijker te vinden dan het luisteren naar Gods Woord en de praktijk van onderscheiding. Toch stelt de barmhartigheid van God, de Vader vol ontferming, ons telkens in staat om onze harten te zuiveren en de weg te vervolgen. Dit hebben we erkend door de tweede sessie te beginnen met een boeteviering, waarin we vergiffenis hebben gevraagd voor onze zonden. Met schaamte hebben we onze voorbede aangeheven voor de slachtoffers van het kwaad in de wereld. Wij hebben onze zonden bij naam genoemd: tegen de vrede, de schepping, de inheemse volkeren, de migranten, de minderjarigen, de vrouwen, de armen, het luisteren en de gemeenschap. Dit heeft ons doen inzien dat synodaliteit berouw en bekering vereist. In de viering van het sacrament van Gods barmhartigheid ervaren we dat we onvoorwaardelijk geliefd zijn: de hardheid van ons hart wordt overwonnen en we openen ons voor gemeenschap. Daarom willen we een barmhartige Kerk zijn, in staat om met allen de vergeving en verzoening te delen die van God komen. Dit is pure genade: we zijn er niet de meesters van, maar slechts getuigen.

Van het synodale proces dat in 2021 is begonnen, hebben we de eerste vruchten al kunnen waarnemen. De meest eenvoudige, maar meest waardevolle vruchten, ontkiemen in het leven van gezinnen, parochies, verenigingen en bewegingen, kleine christelijke gemeenschappen, scholen en religieuze gemeenschappen waar de praktijk van het gesprek in de Geest en de gemeenschappelijke onderscheiding groeit. Ook het delen van alle roepingen als gaven en de medeverantwoordelijkheid in de zending nemen toe. De ontmoeting van de Pastoors voor de Synode (Sacrofano [Rome], 28 april – 2 mei 2024) heeft ons in staat gesteld om deze rijke ervaringen te waarderen en om ons met hernieuwde energie in te zetten voor het synodale proces. We zijn dankbaar en blij voor de stem van zoveel gemeenschappen en gelovigen die de Kerk beleven als een plaats van gastvrijheid, hoop en vreugde.

De eerste sessie van de synodale assemblee heeft nog andere vruchten opgeleverd. In het Syntheserapport werd de aandacht gevestigd op enkele thema’s van groot belang voor het leven van de Kerk. Na afloop van een internationale consultatie, heeft de paus deze thema’s toevertrouwd aan studiegroepen bestaande uit herders en experts van alle continenten en hen gevraagd om op een synodale wijze te werken. De domeinen van het leven en de zending van de Kerk, die dieper worden onderzocht, zijn de volgende

1. Bepaalde aspecten van de relaties tussen de Oosterse Katholieke Kerken en de Latijnse Kerk.

2. Luisteren naar de schreeuw van de armen.

3. De zending in de digitale omgeving.

4. De herziening van de Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis vanuit een synodaal-missionair perspectief.

5. Bepaalde theologische en canonieke vragen met betrekking tot specifieke vormen van diensttaken.

6. De herziening van documenten die de relaties regelen tussen bisschoppen, religieuzen en kerkelijke verenigingen, vanuit een synodaal-missionair perspectief.

7. Bepaalde aspecten van de figuur en het ambt van de bisschop (met name criteria voor de selectie van kandidaten voor het bisschopsambt, de rechterlijke functie van de bisschop, de aard en het verloop van de ad-liminabezoeken) vanuit een synodaal-missionair perspectief.

8. De rol van de pauselijke vertegenwoordigers vanuit een synodaal-missionair perspectief.

9. Theologische criteria en synodale methodologieën voor een gemeenschappelijke onderscheiding van controversiële leerstellige, pastorale en ethische kwesties.

10. De receptie van de vruchten van het oecumenische traject door het volk van God.

Daarnaast is er de Commissie voor Canoniek Recht, opgericht in overleg met het Dicasterie voor Wetgevende Teksten, ter ondersteuning van de noodzakelijke vernieuwingen in de kerkelijke wetgeving. Verder is aan het Symposium van de Bisschoppenconferenties van Afrika en Madagaskar de onderscheiding toevertrouwd over de pastorale begeleiding van mensen in een polygaam huwelijk. Het werk van deze groepen en commissies werd gestart, heeft het werk van de tweede sessie verrijkt en zal de paus bijstaan in zijn pastorale en bestuurlijke keuzes.

Het synodale proces eindigt niet met deze assemblee van de bisschoppensynode, maar omvat ook de uitvoeringsfase. Als leden van de assemblee zien wij het als onze taak om als missionarissen van synodaliteit het synodaal proces te begeleiden in de gemeenschappen waar we vandaan komen. We vragen alle lokale Kerken om hun dagelijkse weg te vervolgen met een synodale methode van overleg en onderscheiding. We vragen hen om concrete werkwijzen en vormingstrajecten te vinden. Zo kunnen we een echte synodale bekering realiseren in de verschillende kerkelijke realiteiten (parochies, instituten van gewijd leven en sociëteiten van apostolisch leven, verenigingen van gelovigen, bisdommen, bisschoppenconferenties, groeperingen van Kerken, enz.). Er moet ook een evaluatie komen van de geboekte vooruitgang op het gebied van synodaliteit en participatie van alle gedoopten aan het leven van de Kerk. We stellen de bisschoppenconferenties en de synodes van de Kerken sui iuris voor om mensen en middelen in te zetten om de groei als synodaal-missionaire Kerk te begeleiden en om contact te houden met het algemene secretariaat van de synode (zie EC 19 §§ 1 en 2). We vragen het secretariaat om te blijven waken over de synodale kwaliteit van de werkmethode van de studiegroepen.

Aangeboden aan de paus en de Kerken als vrucht van de 16e Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode, bouwt dit Slotdocument verder op alle stappen die tot nu toe zijn gezet. Het bundelt belangrijke punten van overeenstemming die naar voren kwamen tijdens de eerste sessie, de bijdragen van de Kerken in de maanden tussen de eerste en tweede sessie, en wat vooral dankzij het gesprek in de Geest is gegroeid tijdens de tweede sessie.

Het Slotdocument drukt het besef uit dat de roeping tot zending tegelijk een roeping is tot bekering, zowel van elke particuliere Kerk en als van de Kerk als geheel, vanuit het perspectief van de Apostolische Exhortatie Evangelii Gaudium (cf nr. 30). Het document bestaat uit vijf delen. Het eerste deel, Het hart van synodaliteit, beschrijft de theologische en spirituele fundamenten die de rest van het document verhelderen en inspireren. Het herhaalt het gedeelde begrip van synodaliteit dat naar voren kwam tijdens de eerste sessie en ontwikkelt de spirituele en profetische perspectieven ervan. De bekering van gevoelens, beelden en gedachten die in ons hart leven, gaat samen met de bekering van het pastorale en missionaire handelen. Het tweede deel, Samen in de boot, is gewijd aan de bekering van de relaties die de christelijke gemeenschap opbouwen en vormgeven aan de zending in de verwevenheid van roepingen, charisma’s en diensttaken. Het derde deel, Gooi het net uit, verheldert drie onlosmakelijk met elkaar verbonden praktijken: kerkelijke onderscheiding, besluitvormingsprocessen en een cultuur van transparantie, verantwoording en evaluatie. De oproep is duidelijk: missionaire transformatie kan niet zonder een dringende transformatie van onze participatieorganen. Het vierde deel, Een overvloedige vangst, schetst hoe we de uitwisseling van gaven en de verwevenheid van banden die ons in de Kerk verenigen, op nieuwe manieren kunnen bevorderen, in een tijd waarin de ervaring van lokale verbondenheid ingrijpend verandert. Het vijfde deel, Zo zend Ik jullie uit, toont de essentiële de eerste stap: instaan voor vorming in missionaire synodaliteit voor het hele volk van God.

Dit Slotdocument is geïnspireerd door de Evangelieverhalen over de verrijzenis. De tocht naar het graf in de vroege ochtend van Pasen, de verschijning van de Verrezene in de Bovenzaal en aan de oever van het meer vormden een inspiratiebron voor onze onderscheiding en voedden onze dialoog. We hebben het paasgeschenk van de Heilige Geest aangeroepen en Hem gevraagd ons te leren wat we moeten doen en ons de weg te wijzen die we samen moeten gaan. Met dit document erkent en getuigt de assemblee dat synodaliteit een constitutieve dimensie van de Kerk is en reeds deel uitmaakt van de ervaring van veel van onze gemeenschappen. Tegelijkertijd toont het document wegen om te bewandelen, praktijken om toe te passen en horizonten om te verkennen. De paus, die de Kerk bijeen heeft geroepen in synode, zal de Kerken, toevertrouwd aan de pastorale zorg van de bisschoppen, aangeven hoe de gezamenlijke weg vervolgd kan worden, gedragen door de hoop die niet teleurstelt (cf. Rom 5,5).

1 Het Slotdocument van de 16e Gewone Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode werd op 26 oktober 2024 goedgekeurd door meer dan twee derde van de aanwezige leden tijdens de 17e Algemene Congregatie. De officiële versie van de tekst is in het Italiaans. De resultaten van de stemming zijn beschikbaar op www.vatican.va.
De tekst is redactioneel aangepast om de taalkundige correctheid, vlotte stijl en nauwkeurigheid van de citaten te waarborgen.