pelgrimstocht naar rome

Auteurs: Erik De Smet, Bart Paepen, Saskia van den Kieboom

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

Foto auteurs: © Koen Broos

Foto’s in het boek: © Saskia van den Kieboom

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België, www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/008

isbn 978 90 8528 776 6

isbn e-book 978 90 8528 825 1

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Woord vooraf

Een middeleeuwse pelgrim ging naar Rome om de graven van de heiligen te bezoeken. Hij had een touwtje met daaraan kleine lapjes bij zich. Dit liet hij naar beneden in het graf van de heilige om met het textiel diens beenderen aan te raken. Van de lapjes maakte hij vervolgens een armbandje dat hij droeg als een amulet. Een gelijkaardige onweerstaanbare drang herken je vandaag in de fanatieke nood om foto’s en selfies te maken, om die vervolgens onmiddellijk te delen met je volgers. De hedendaagse pelgrim heeft doorgaans niet het verlangen om menselijke resten aan te raken, maar heeft ook niet het doel louter likes te verzamelen op sociale media. In dit boek nemen we je mee op verschillende wegen die naar Rome leiden om er te ontdekken hoe je er vandaag pelgrim kan zijn.

Wat is het verschil tussen een citytrip en een stadspelgrimage?

Op het eerste gezicht is er geen verschil tussen een trip en een pelgrimage. Je gaat naar dezelfde bezienswaardigheden, je hoort gelijkaardige verhalen, je geniet van dezelfde gastronomische en verkwikkende verwennerij. Het verschil zit in de intentie. Een pelgrim stelt zich open voor een ervaring die zijn leven raakt en misschien zelfs transformeert. Het is een daad van vertrouwen van iemand die zich overgeeft aan de weg. Je stelt je open voor een nieuwe manier van kijken naar het leven. Een pelgrim gaat met een open hart het onbekende tegemoet en kiest ervoor de ervaring binnen te laten. Iedere toerist kan een pelgrim worden als hij deze ontvangende attitude aanneemt bij iedere stap die hij in de stad zet.

Waarom pelgrimeren? 

Pelgrimeren is een universeel gegeven. Denk maar aan de miljoenen moslims die ieder jaar deelnemen aan de hadj, de bedevaart naar Mekka. Voor hindoes is het Indiase Varanasi een heilige stad waar ze eens in hun leven hopen te komen of er zelfs te sterven. Voor de joden is de Westmuur (ook wel Klaagmuur), de enige overgebleven muur van de joodse tempel in Jeruzalem, een heilige plaats. Historisch kennen pelgrimstochten uiteenlopende doelen: de ontmoeting met het goddelijke, de historische sensatie, de religieuze beleving en het leren kennen van nieuwe werelden. In al deze ontmoetingen kan heil voelbaar, tastbaar en zichtbaar worden. Dat hebben ook wij in Rome aan den lijve ondervonden in onze bezoeken aan de grote basilieken en de kleine kerkjes, in de vieringen met de paus en in de stilte op de graven van de heiligen, in verborgen parels en dorre parkjes in de periferie, in gesprekken met andere pelgrims van over heel de wereld en met een plaatselijke bewoner op een bankje. De pelgrim dwaalt door deze grootse stad, maar eigenlijk heiligt het dwalen hem reeds.

Waarom is Rome een uitgelezen plaats om dit te ervaren?

Rome heeft het allemaal: de geschiedenis, het religieuze erfgoed, de artistieke rijkdom en het bruisende politieke, culturele en maatschappelijke leven van een hedendaagse miljoenenstad. Op iedere straathoek tref je verschillende lagen van deze schat aan. Overal zijn er verhalen te vertellen.

Je stapt bovendien in een eeuwenlange traditie om Rome als pelgrimsplaats te beleven. Het eerste katholieke jubeljaar vond plaats in 1300 en was afgekondigd door paus Bonifatius VIII. De aanleiding voor de instelling van een Heilig Jaar waren de oorlogen en de pestepidemie die de christenheid in deze periode te verduren had gekregen. Velen verlangden naar goddelijke vertroosting en Bonifatius speelde daarop in. Hij riep de christenen op massaal naar Rome te pelgrimeren, waar zij na het bidden bij de graven van de apostelen de pauselijke zegen kregen. Maar ook daarvoor al, minstens vanaf de tiende eeuw, was Rome het doel van pelgrimstochten via de Via Francigena.

Een stoet van miljoenen mensen is je voorgegaan op een ontdekkingstocht langs de grootste kunstenaars, de machtigste heersers, de meest inspirerende heiligen en de gewone mensen die daartussen hun best doen om het leven ten volle te leven.

Maak kennis met de drie auteurs

Dit boek is het resultaat van een samenwerking van drie auteurs die elkaar kennen omdat ze alledrie werkzaam zijn in bisdom Antwerpen. Een priester, een journalist en een theoloog. Ieder van hen heeft een speciale band met Rome. Ze zijn echter nog nooit samen in de Eeuwige Stad geweest. In dit boek vertellen ze hun eigen verhaal. 

Erik De Smet ziet zichzelf als een permanente pelgrim. Hij staat pelgrimerend in het leven. Niet toevallig was Rome de bestemming van de huwelijksreis van hem en zijn vrouw. Wat hem in Rome enorm fascineert: de spanning tussen de buitengewone schoonheid die hier gecreëerd is en de immorele omstandigheden waarin het ontstaan is. Erik noemt als zijn eerste roeping: historicus. De tijd onthult alles. Bijvoorbeeld de avonturen van middeleeuwse pelgrims uit IJsland op weg naar Rome. Op basis van bronnen schept hij een geschiedkundige interpretatie van het verleden. Alleen zo kan de mens het heden en de toekomst aan. Anders lopen we als blinden door ons leven. 

Saskia van den Kieboom was als kind al uit op het ontdekken van nieuwe omgevingen en het verkennen van plaatsen waar de meeste mensen geen oog voor hebben. Als je met die ingesteldheid begint te graven in Rome, opent zich een schier oneindige veelheid aan bezienswaardigheden en verhalen die erachter zitten. De chaotisch aandoende atmosfeer in Rome maakt de stad geloofwaardig. Dit is het leven zoals het is. Moordende keizers, losbandige pausen en een fascistische dictator leer je hier kennen. En toch kom je precies daar dichter bij het heil. Ongelooflijk eigenlijk. Saskia noemt als haar eerste roeping: ontdekker. Nieuwe dingen leren kennen om te doorgronden waarom dingen zijn zoals ze zijn. Zo beleeft ze ook haar eigen geloof: als een ontdekkingstocht die gevoed wordt door kunst, mensen in de marge en de botsing met grenzen. Niet verwonderlijk dus dat Saskia in haar pastorale opdracht pionierswerk verricht.

Bart Paepen heeft twee jaar in Rome gestudeerd en noemt die tijd de mooiste van zijn leven. De geleidelijke ontdekking van de historische gelaagdheid van Rome en de kennismaking met de wereldwijde Kerk zijn voor hem cruciaal voor zijn priesterschap.

Bart noemt als zijn eerste roeping: gids. Mensen wijzen op wat interessant en belangrijk is en door verhalen verbinding zoeken met het eigen leven en in beweging zetten.

Wat willen de auteurs met dit boek teweegbrengen?

Met dit boek willen we de lezer een pelgrimservaring aanreiken. Dat kan ook van thuis op de bank. Dan vindt de beweging plaats in het hoofd en in het hart. Wie de reis fysiek maakt, vindt in het boek een uitnodiging om de gebaande wegen net iets anders te beleven dan gebruikelijk en de uitdaging om ook naar plaatsen te gaan waar het niet wemelt van de toeristen.

En wat als je eerder dacht aan een citytrip in plaats van aan een stadspelgrimage? Dan nog geeft dit boek tips over unieke plaatsen, invalshoeken en goed bewaarde geheimen.

Al wandelend en pelgrimerend verkennen we Rome in geografische cirkels

In Rome ontkom je niet aan de gelaagdheid van de geschiedenis. Verschillende verhalen lopen door elkaar, keizerlijke verhalen, pauselijke verhalen en de verhalen van de mensen die er nu wonen. De veelheid aan verhalen is moeilijk te ontwarren, toch proberen we er een beetje structuur in aan te brengen door te werken met geografische cirkels waarin we de verschillende plaatsen onderbrengen, al mag je het begrip cirkel niet al te letterlijk nemen. Op de flap vooraan in dit boek vindt u een QR-code terug naar een kaart waarop de plaatsen aangeduid staan waarover we spreken. De geografische cirkels staan per kleur aangegeven.

De eerste cirkel is die van de klassieke bedevaart. Wanneer je op de kaart kijkt, dan valt wellicht op dat deze plaatsen steeds aan de rand van de oude stad liggen, niet ver buiten de Aureliaanse Muur. Dat is niet zonder reden. Al eeuwenlang bezoeken pelgrims de graven van de apostelen, de pauselijke basilieken en de catacomben. Denk daarbij aan de wereldberoemde Sint-Pietersbasiliek, maar ook aan de minder bekende San Lorenzo fuori le mura of de Santa Croce in Gerusalemme. De doden mochten in de Romeinse oudheid niet begraven worden in de stad, maar wel net buiten de stad. Zo zijn deze aloude plekken steeds aan de rand te vinden, de vroegere periferie.

Deze basilieken bezoeken is jezelf plaatsen in een eeuwenlange traditie.

Pelgrims blijven niet alleen bij de grote basilieken. In een tweede cirkel staan andere bezienswaardigheden op het programma. Centraal in Rome ligt het Forum Romanum, maar door de jaren heen kon ook het christelijke leven in Rome zich verplaatsen naar de binnenstad. Zo zijn er vele bezienswaardigheden op wandelafstand van elkaar in het oude stadscentrum van Rome of in het Vaticaan. Wanneer de pausen de macht in Rome hadden overgenomen, werden er volop kerken gebouwd, stuk voor stuk bouwwerken uit verschillende tijden die de moeite waard zijn. Maar ook andere monumenten en kunstwerken die de moeite waard zijn en die vaak in opdracht van de verschillende pausen zijn gecreëerd. Denk aan de schitterende Fontana dei Quattro Fiumi van Bernini op Piazza Navona. We gaan ook op zoek naar Caravaggio, mijmeren langs de Aventijn, we zien de stenen tot leven komen in het Forum Romanum en maken een reis door de tijd in de San Clemente. We laten ons leiden door Bernini en Borromini, die al concurrerend met elkaar Rome verfraaiden en we zien ook hoe de dictator Mussolini zijn stempel op de stad heeft gedrukt.

In een derde cirkel sporen we pelgrims aan de comfortzone te verlaten. ‘Ga naar de periferie!’, is een veelgehoorde uitspraak van paus Franciscus. Terwijl de meeste toeristen geneigd zijn om alleen oog te hebben voor de attracties van het centrum, speelt het leven van de gemiddelde Romein zich af in de woonbuurten eromheen. Paus Franciscus ziet het gaan naar de periferie als een spirituele daad. De beweging maken om het veilige kader te verlaten en het nieuwe te ontdekken daarbuiten. Het is letterlijk het gebaande pad verlaten: iets wat veel toeristen wel willen doen, maar vaak toch niet doen. De pelgrim doet het gewoon. 

Rome heeft overigens een interessante periferie. Resten van het Romeinse Rijk zijn immers niet alleen in de stad te vinden, maar ook daaromheen. De buitenwijken van Rome zijn erg uitgestrekt, je moet er al wat voor reizen met tram, metro, bus of trein. Wanneer je op de kaart kijkt, dan zie je dat de plaatsen in de periferie vaak ver buiten het centrum liggen. Ze zijn doorgaans echter goed bereikbaar met openbaar vervoer.

De wijken in de periferie zijn dikwijls een openluchtmuseum met overblijfselen uit de oudheid, zoals in Parco degli Acquedotti. In plaats van de barokke kerken ontdek je nieuwerwetse architecturale hoogstandjes zoals de Dio Padre Misericordioso, geopend in het jaar 2000 ter ere van het jubeljaar. De moderne kerken staan op de kaart apart aangeduid.  Daarnaast zijn er de vaak politiek links geïnspireerde straatkunstwerken, ze zijn het bewonderen meer dan waard, zoals in Trullo en Tor Marancia. Rome kan soms erg druk en overweldigend zijn. Juist in de periferie, in de buitenwijken is het heerlijk rustig met maar een handjevol toeristen. Je vindt er Rome zoals het is, Rome waar het leven van alledag zich afspeelt. Waar de mensen hun hond uitlaten, waar kinderen spelen in speeltuinen en waar de dagelijkse boodschappen worden gedaan. Waar de mensen overigens blij zijn dat je komt, dat je ook hun buurt de moeite waard vindt om te bezoeken, hun verhaal wil horen! Ben je de drukte van het centrum even beu, ga mee naar de periferie!

PELGRIMSTOCHT NAAR ROME

Pelgrims van het eerste uur

De eerste geografische cirkel brengt de pelgrims naar de pauselijke basilieken, de aloude heilige plaatsen die van Rome een pelgrimsoord maakten. Vaak liggen deze heiligdommen aan de rand van de antieke stad. Ze zijn namelijk ontstaan op plaatsen waar de eerste generaties christenen de heiligen kwamen vereren. Behalve Santa Maria Maggiore. Die basiliek is gebouwd op die plek omdat het daar midden in de zomer plots sneeuwde. Daarover later meer. Het heilige lijkt zomaar op te rapen voor wie wil kijken en wil ervaren. Lange rijen, massatoerisme en balorige gidsen horen erbij.

Giro delle sette chiese: alle kerken op één dag!

Saskia van den Kieboom

Al in de eerste eeuwen van het christendom werd Rome een bedevaartsplaats, net als Jeruzalem. Een tocht naar Jeruzalem was echter niet voor iedereen weggelegd en tenslotte waren er in Rome de graven van Petrus en Paulus. Al snel werden de catacomben, waar de eerste christenen begraven werden, ook een belangrijke plek om te bezoeken. Vanaf het eerste Heilig Jaar in Rome, afgekondigd door paus Bonifatius in 1300, werd het steeds gebruikelijker om een aantal kerken en de catacomben te bezoeken. Uiteindelijk ging het om de Sint-Pietersbasiliek, de Sint-Paulus buiten de muren, San Sebastiano, Sint-Jan van Lateranen, Santa Croce in Gerusalemme, San Lorenzo fuori le mura en Santa Maria Maggiore. Samen vormen deze kerken de pelgrimstocht van de zeven kerken, de giro delle sette chiese. Iedere kerk zou staan voor twee staties uit de kruisweg of een etappe uit de Goede Week. Deze kerken worden al eeuwen bezocht in het kader van pelgrimage.

De kerken werden over verschillende dagen bezocht. Pas nadat het wegennetwerk wat verbeterde en bedevaarders niet steeds van een kerk terug naar het centrum moesten gaan, konden ze er meerdere op een dag bezoeken. In het jaar 1550 heeft Filippo Neri de tocht nieuw leven ingeblazen. In de Goede Week wandelde hij op hoogtijdagen met wel zesduizend pelgrims langs de zeven kerken, vierend en zingend, ruim 25 kilometer verspreid over twee dagen. Neri vertrok vanuit de Chiesa Nuova. Ook vandaag wordt de tocht nog gewandeld, in de nacht van woensdag op Witte Donderdag wordt de gehele tocht afgelegd door religieuzen en gelovigen. De kerken worden niet bezocht, wel wordt er onderweg gezongen en gebeden.

Ik besloot de tocht ook te gaan wandelen. Op één dag, te voet. In juli, hoogzomer. Goed beschermen tegen de zon, en veel water drinken. Het pension in Esquilino waar ik logeerde had gezorgd voor een ontbijt- en lunchpakket met boterhammen, koeken, wat fruitsap en een appel. Met goede moed vertrok ik rond 6.45 uur, dan zou ik om 7.30 uur aankomen bij de Chiesa Nuova, die dan juist zou openen. Ik werd in de kerk zeer vriendelijk onthaald door een zuster die voor me heeft gebeden en mij een mooie pelgrimage toe heeft gewenst. Aan de deur raakte ik in gesprek met een vermoedelijk dakloze oudere vrouw, ik heb haar mijn boterhammen en mijn fruitsap gegeven. Zij gaf mij een bidprentje van Filippus Neri. Ik heb het de hele dag dicht bij me gedragen. De eerste kerk is de Sint-Pieter, niet zo ver, nog geen kilometer van de Chiesa Nuova vandaan.

De Sint-Pieter gaat open om 8.00 uur, er stond al een rij, maar echt heel druk was het nog niet. Ik geraakte er vlot binnen. Ik vond er geen rust om tot gebed te komen. Het idee dat er nog veel gewandeld moest worden, druk toeristengebabbel, het lukte niet. Dat lag niet aan de Sint-Pieter, maar aan mij. Ik ben er niet al te lang gebleven, na een bezoekje aan de souvenirshop wandelde ik verder langs de Tiber richting Sint-Paulus buiten de muren. Ongeveer zes kilometer wandelen. Een gps had ik niet echt nodig, gewoon de Tiber volgen. Het begon al aardig warm te worden en mijn koeken waren al op. Na ruim een uur kwam ik aan. Wat heeft de Sint-Paulus buiten de muren toch een prachtig voorportaal met palmbomen, een schitterend mozaïek aan de kerk en uiteraard het imposante beeld van Sint-Paulus. In deze kerk kon ik al wat beter een gebedsmoment vinden. Tegelijk moest ik ook kijken hoe ik naar San Sebastiano moest gaan wandelen en spaarzaam omgaan met de batterij van mijn telefoon. Deze moest een hele dag meegaan om me de weg te kunnen wijzen. Hoe deden de pelgrims dat vroeger toch? Er bestaan heel oude kaarten met wandeltips en routes, het zijn de voorlopers van de reisgidsen van nu. Enigszins gejaagd stapte ik verder. Opnieuw ruim zes kilometer en buiten werd het almaar warmer en warmer. Gelukkig staan er in Rome veel fonteintjes (nasoni) om fris drinkwater te tappen. Mijn appel was inmiddels ook op.

De route richting San Sebastiano was niet geheel onbekend. Ik herkende Garbatella en Tor Marancia, waar ik langsaf wandelde. Al snel kwam ik op een weg genaamd ‘Via delle sette chiese’. Die weg volgen, dan zou ik er wel komen. Het bleek makkelijker gezegd dan gedaan: ofwel wandelde ik in de volle zon ofwel in de schaduw met als risico omver te worden gereden door auto’s die met hoge snelheid langs kwamen gescheurd. Mijn vreugde was groot toen ik rond 12.30 uur San Sebastiano had bereikt. Het was er rustig, ik bleef er een tijdje zitten en besloot er in de buurt wat te eten. Ik kende er een eenvoudig barretje in de buurt waar ze lekkere sandwiches hebben. Helaas, dat bleek dicht. Och, op weg naar Sint-Jan van Lateranen zou ik vast wel iets vinden, ik begon al best trek te krijgen. Ik wandelde een stuk door Parco dell’Appia Antica, richting Sint-Jan van Lateranen. Warm, dorstig, hongerig en met zere voeten. Net een echte pelgrim. Steeds hoopte ik iets tegen te komen om te eten, maar dat gebeurde niet. Totdat ik de machtige Sint-Jan van Lateranen zag opdoemen, de buurt werd meteen wat levendiger en bij de eerste de beste bar bestelde ik een sandwich en ijskoude frisdrank. Misschien had ik iets kritischer moeten zijn, want zowel tentje als bediende achter de toog als het eten zagen er wat sjofel uit. Het was echter het moment niet om kieskeurig te zijn. Het leven van een pelgrim gaat niet altijd over rozen, zo ondervond ik.

Heel blij was ik om in Sint-Jan van Lateranen te zijn. De meeste kilometers waren achter de rug. Vanaf nu lagen de kerken een stuk dichter bij elkaar, daar putte ik moed uit. Ik ging zitten in de immense kerk en stoorde me niet aan de aanwezige mensen, noch had ik de puf om de tuin te bezoeken of om de beelden te bekijken. Ik ging er zitten en ik viel in slaap. Ik viel in slaap in de armen van de moederkerk en werd wakker van geroezemoes. Ik voelde me toch een beetje opgelaten. Een vrome pelgrim bidt, maar valt toch niet in slaap? Ik wandelde de kerk uit en hoorde een enthousiaste gids vertellen dat er tijdens de werken voor het Heilig Jaar 2025 resten zijn gevonden van een oud pauselijk paleis. Behoorlijk spectaculair. Een dag later las ik er over in de krant. Waarschijnlijk is het plein niet klaar voor het Heilig Jaar van 2025. Zo gaat dat in Rome, er wordt altijd wel weer een spectaculaire vondst gedaan waardoor geplande werken enorme vertraging oplopen.

Ik wandelde door Giardino di via Carlo Felice naar Santa Croce in Gerusalemme, waar een korenfestival gaande was. Even rustig zitten was er daar niet bij, maar wel kon ik de prachtige apsis en de Helena-kapel bewonderen. Zou het echt waar zijn, dat hier stukjes hout van het kruis van Jezus aanwezig zijn?

Terwijl ik wandelde richting San Lorenzo fuori le mura, kwam ik langs de prachtige Porta Maggiore. Ik had geen energie om het gedetailleerd te bekijken en er eens rond te wandelen, dat kwam later nog wel. Ik had al meer dan twintig kilometer gewandeld, ik was doorweekt van het zweet en ik had minstens twee blaren. Ik volgde mijn gps door naar San Lorenzo, een wijk die ik een beetje ken, maar op een gegeven moment had ik geen idee waar ik was. Ik werd door werkplaatsen heen gestuurd waar marmer werd bewerkt. De ene na de andere. Een beetje schimmig vond ik het wel. Totdat ik ineens voor het kerkhof van Verano stond. Natuurlijk, die werkplaatsen maakten grafstenen. In de kerk zelf was een Poolse viering gaande die verrassend vertrouwd aanvoelde: in mijn pastorale werk in Antwerpen heb ik veel te maken gehad met de Poolse gemeenschap. Zelfs de psalmodie herkende ik. Ik besloot dan ook even te blijven. Er restte me immers nog maar één kerk, namelijk de Santa Maria Maggiore.

Onder het spoor door, langs Piazza Vittorio Emanuele kon ik de klokkentoren van de Santa Maria Maggiore steeds dichterbij zien komen. Ik heb nog nooit een grote pelgrimstocht gemaakt, maar ik stelde me voor hoe het voor pelgrims zou zijn om zo in de verte de Sint-Pieter te zien, of de kathedraal van Santiago. Een gevoel van voldoening, van thuiskomen. Ja, zo voelde het, toen ik de Santa Maria Maggiore betrad. Thuiskomen. Opnieuw ergerde ik me aan de pracht en de praal, die voor mij symbool is gaan staan voor zo veel misstanden in de Kerk, maar toch voelt het ook als thuiskomen. Ik ging biechten bij een vriendelijke pater, dat maakte de tocht echt af. Ik had het volbracht.

Mijn pension lag vlak bij de Santa Maria Maggiore, ik ging er snel heen om te douchen. Ik stond onder de hitte-uitslag en had opnieuw honger. Ik wist een goed restaurantje in de buurt, bij Piazza della Madonna dei Monti. Bruschetta met sambal en gesmolten taleggiokaas. Wat een goddelijke combinatie! En daarna spaghetti carbonara. En een Aperol Spritz. Ik vond dat ik dat verdiend had. Eenmaal terug in het pension had ik net geen dertig kilometer gewandeld.

Sint-Pieter: het hoogtepunt van de stad

Bart Paepen

De gigantische Sint-Pietersbasiliek moet je beleven als een zwembad: als je erin duikt, omarmt de ruimte je als heerlijk water. Het geheel is belangrijker dan de delen. Toch starten we onze verkenning bij een onooglijk klein schilderij van een anonieme zestiende-eeuwse meester. Pas sinds 2018 is het een onderdeel van de Sint-Pieterservaring. In de zijbeuk aan de noordzijde is deze renaissance-afbeelding van Maria met kind aangebracht boven het grafmonument van paus Gregorius XIV. Mater Peregrinorum wordt Maria hier genoemd: Moeder van de pelgrims. Het schilderij hing in een kerk die in 1937 is afgebroken, de San Giacomo Scossacavalli. Het was het laatste kerkgebouw dat de pelgrims passeerden voor ze het doel van hun pelgrimage bereikten. Geïnspireerd door een gewoonte die was ontstaan bij de aankomst van pelgrims in Compostela, lieten de Romebedevaarders hun pelgrimsstaf in de San Giacomo achter om de Sint-Pieter te betreden.

Wat een moment! Als pelgrim uit de Lage Landen heb je meer dan drie maanden gewandeld en je hebt zo’n tweeduizend kilometer in de benen. Komend uit het noorden beklim je de Monte Mario en gaandeweg krijg je zicht op de Eeuwige Stad die als in een kom op je ligt te wachten. De stralende zon doet de ontelbare koepels schitteren. De grootste en hoogste is Michelangelo’s architecturale meesterwerk op de Sint-Pieter. Tot op vandaag mag in Rome niets gebouwd worden dat hoger is dan de 136,5 meter van dit huzarenstuk. Dat is de bestemming. Daar word je verwacht. Maar eerst mocht de pelgrim dus in San Giacomo Scossacavalli zijn staf achterlaten bij Maria, moeder van de pelgrims. Wat het zestiende-eeuwse schilderij op bescheiden wijze uitdrukt, krijgt vervolgens immense proporties in de colonnade rond het plein voor de basiliek. 284 zuilen en 88 pilaren dragen de uitgestoken armen van een kerk waar pelgrims mogen thuiskomen. Het ontwerp van de zeventiende-eeuwse grootmeester Gian Lorenzo Bernini is duidelijk bedoeld voor de massa. De capaciteit van het plein is niet minder dan vierhonderdduizend mensen. Dan nog zijn er dagen dat het plein te klein is. Naar verluidt waren er een miljoen mensen aanwezig op de heiligverklaring van paus Johannes XXIII en paus Johannes Paulus II in 2014. Tot aan de rivier vulden gelovigen die dag de Via della Conciliazione, de brede laan die naar het plein leidt. Of kijk naar de impact van een jubeljaar. In 2000 bezochten zo’n twintig miljoen pelgrims de basiliek van Sint-Pieter.

Waarom is precies deze plek het einddoel van de Romebedevaarders? De traditie zegt dat Petrus hier begraven ligt. Laten we terugkeren naar de jaren zestig van de eerste eeuw. De extravagante keizer Nero droomt ervan een gouden huis te bouwen vlak bij het Forum Romanum en probeert ondertussen de massa onder controle te houden met spectaculaire spelen. Van het Colosseum was nog geen sprake, dus Nero moet voor zijn eigen speelhuis zorgen. Aan de overkant van de rivier, in het moerassige gebied van de Vaticaanse heuvel bouwt hij een reeds bestaande houten constructie verder uit. Daar vond het publieke spektakel plaats. Doorgaans zag zo’n dag van volksentertainment er als volgt uit. In de voormiddag kon je als toeschouwer genieten van jagers die exotische dieren probeerden te doden. Het namiddagprogramma bracht professionele gladiatoren die een-op-een vochten op leven en dood. Als tussendoortje kreeg het bloeddorstige publiek executies te zien. Terdoodveroordeelden kwamen op de meest lugubere manieren aan hun einde. Onder hen christenen die niets op hun kerfstok hadden behalve hun overtuiging dat de keizerlijke godsdienst een vorm van godslastering was. De traditie zegt dat Petrus in deze arena gekruisigd is. Omdat hij zich niet waardig voelde om op dezelfde manier als Jezus te sterven, zou hij gevraagd hebben om ondersteboven gekruisigd te worden.

In de Romeinse cultuur was het ondenkbaar doden te begraven binnen de stadsmuren. De dood had zijn eigen territorium: de necropolis – letterlijk: de stad van de lijken. De Vaticaanse heuvel lag op dat moment buiten de stad. De meest efficiënte manier om de lijken te dumpen was een massagraf net buiten het circus. Vele slachtoffers kwamen hier in zo’n massagraf terecht. De meeste van hen bleven anoniem. Maar niet allen. Bijna onmiddellijk na zijn dood kwamen Romeinse christenen regelmatig samen op de plaats waar Petrus begraven lag. Petrus was ook niet niemand. Hij was een van de twaalf. Van hem had Jezus zelf gezegd: ‘Jij bent Petrus, en op deze steenrots zal Ik mijn Kerk bouwen.’ Binnen de kortste keren groeide Petrus’ laatste rustplaats uit tot een bedevaartsoord. Deze connectie met de eerste eeuw geeft een grote geloofwaardigheid aan de traditie. Alvast twee grootheden waren ervan overtuigd dat Petrus hier wel degelijk begraven werd: Constantijn de Grote en Paulus VI. Toen keizer Constantijn in de vierde eeuw voor het christendom koos, liet hij op cruciale plaatsen kerken bouwen. Denk aan Bethlehem en Jeruzalem. Ook op de Vaticaanse heuvel wilde hij een basiliek waar gelovigen de heilige Petrus konden vereren op zijn graf. Zo overtuigd was de keizer van de authenticiteit van de traditie dat hij voor deze basiliek een belangrijke Romeinse wet overtrad. In de loop van de tweede eeuw was de armoedige begraafplaats op de Vaticaanse heuvel uitgegroeid tot een indrukwekkende necropool voor gegoede families. Een plek dus die strikt beschermd werd door de Romeinse wetgeving. Toch besloot Constantijn het grondniveau te verhogen om zijn basiliek te bouwen en verdween de begraafplaats onder meters aarde. Alleen een rotsvaste overtuiging van het belang van deze plaats kan deze verregaande beslissing verantwoorden. Naast de keizer was ook paus Paulus VI zeker. Opgravingswerken onder de Sint-Pieter hadden een grafmonument blootgelegd met stoffelijke resten van iemand die duidelijk bijzonder belangrijk was. Onderzoek toonde aan dat het om een man ging die in de jaren 60 van de eerste eeuw overleden was. Het monument en de rijkelijke stof waarin de resten waren bewaard dateren van de vierde eeuw. In 1968 verklaarde de paus: ‘De relieken van de heilige Petrus zijn op overtuigende manier geïdentificeerd.’

Vandaag is het mogelijk om de opgravingen onder Sint-Pieter te bezoeken. De zogenaamde Scavi zijn alleen toegankelijk in kleine groepen en met een lokale gids. Toen ik deze site voor de eerste keer bezocht, was ik eerlijk gezegd vooral geïnteresseerd in de verbluffende schoonheid van de Romeinse necropool. Tot ik bij het graf van Petrus stond. Plots gaat het daar niet meer om schoonheid of historische informatie. Dit gaat dieper. Je bevindt je in de fysieke nabijheid van een mens in wie het evangelie vlees en bloed heeft gekregen. Een mens in wie Jezus vertrouwen had. Een apostel op wie onze Kerk is gebouwd. Je beseft dat je hier recht onder de koepel van Michelangelo staat en onder het baldakijn van Bernini. Dat de paus precies boven deze plaats zetelt als hij voorgaat in de eucharistie. Dat vanop deze plek een wereldkerk is gegroeid. Eén mens die zijn leven geeft, kan het verschil maken.

De Sint-Pietersbasiliek doet meer dan het apostolaat van Petrus gedenken. Een bezoek aan de Sint-Pieter is een ontmoeting met verschillende groepen mensen. Die ontmoeting begint al op het plein. Op de gevel staan dertien beelden. Centraal Jezus. Naast zich Johannes de evangelist en Johannes de Doper. Aan beide zijden de overige apostelen. Zonder Judas Iskariot, maar wel met zijn vervanger Mattias. Beneden nog twee apostelen: Petrus en Paulus. Hun verkondiging van de Blijde Boodschap heeft zich over de wereld verspreid dankzij de heiligen die op de zuilengang rond het plein afgebeeld staan. Paus Johannes Paulus II vond het niet kunnen dat Maria ontbrak in dit gezelschap. Daarom liet hij een mozaïek van de heilige Maagd aanbrengen op een gebouw aan de rechterzijde van de gevel. De opzet doet denken aan onze geloofsbelijdenis, die spreekt over de gemeenschap van de heiligen. Zoals de vader in de parabel van de verloren zoon staan ze buiten op de uitkijk om ons met vreugde te ontvangen. Om ons vervolgens ook uit te nodigen binnen te stappen in de zaal van het feestbanket. Met name Petrus heeft de sleutels van het Rijk der hemelen in handen. Hij opent voor ons de deur naar deze magnifieke aardse verbeelding van een hemelse realiteit. Binnen neem je het beste plaats aan de middelste poort om van daaruit de ruimte in je op te nemen. De grootsheid. Het licht. De kleuren. De harmonie. Pas in tweede instantie krijg je oog voor de nieuwe ontmoetingen die hier kunnen plaatsvinden. Een plejade van zestiende- en zeventiende-eeuwse kunstenaars kun je in de basiliek beter leren kennen. Michelangelo is niet alleen aanwezig door de koepel, maar ook door zijn immens mooie pietà. Bernini heeft naast het plein ook het bronzen baldakijn boven het centrale altaar en het goudkleurige monument voor de zetel van Petrus aan het westelijke uiteinde van de basiliek ontworpen. Het gebouw zelf kent vele vaders: Bramante, Rafaël, da Sangallo, della Porta en Maderno. Maar je ontmoet ook meesters uit andere tijdperken. De anonieme bouwers van de oorspronkelijke basiliek uit de vierde eeuw, bijvoorbeeld. Restanten van hun werk kun je bewonderen op het niveau van de crypte onder de kerk. Of het bronzen beeld van de heilige Petrus, een middeleeuws meesterwerk van Arnolfo di Cambio.

Het zijn evenwel niet de kunstenaars die het meeste aandacht verdienen. In twee verdiepingen zijn marmeren sculpturen verwerkt in de pilaren van de basiliek. Het zijn de stichters van religieuze ordes en congregaties. Deze heiligen hebben ontelbare christenen geïnspireerd om met een specifiek charisma hun geloof vlees en bloed te geven. Franciscus van Assisi, Benedictus, Theresia van Ávila, Don Bosco en hun collega’s hebben ieder op hun eigen manier niet alleen de Kerk, maar ook de wereld veranderd. In de Sint-Pieter kan een pelgrim kennismaken met deze pijlers van de Kerk en zich verdiepen in de rijke mozaïek van het religieuze leven. Welke spiritualiteit trekt je het meest aan? Van wie kan jij iets leren? Welke invalshoek is vandaag relevant voor onze samenleving? Zelf neem ik graag plaats tussen Ignatius van Loyola en Filippus Neri. De eerste stond in de zestiende eeuw aan de wieg van de orde van de jezuïeten, de tweede stichtte in dezelfde periode het Oratorium, een samenlevingsverband van seculiere priesters. Ignatius heeft het christelijke leven vooral beïnvloed door zijn Geestelijke Oefeningen, een methode om te ontdekken wat God van je vraagt. Een methode die in de loop van de eeuwen niets van haar relevantie en kracht verloren heeft. Filippus Neri was een humoristische en vreugdevolle heilige. Zijn bijnaam was Pippo buono – de goede Flip. Legendarisch is zijn vermogen om het hart van eenvoudige mensen te raken met de schoonheid van het evangelie. Als ik plaatsneem tussen deze twee heiligen en ik kijk naar de vloer van de Sint-Pieter, wat zie ik dan? Een bronzen inscriptie die zegt: ECCLES. CATHED. B.M.V. ANTVERPIENSIS – de kathedrale kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Antwerpen. De middengang van de basiliek duidt aan tot waar de grootste kerken van de wereld komen als je vertrekt van het uiterste punt achter het baldakijn. De ingangspoort van ‘mijn’ kathedraal bevindt zich tussen Ignatius en Filippus. Het kan gek klinken, maar dat ontroert mij.

In de Sint-Pietersbasiliek kun je ook een aantal van Petrus’ opvolgers ontmoeten. Van de 265 pausen liggen er ongeveer honderd begraven op de Vaticaanse heuvel. Zowel onder de begane grond als in de kerkruimte vind je hun monumenten. De historische nalatenschap van deze kerkvorsten is divers. Verschillende van hen waren geen heiligen. Sommigen wel. Een van de meest geliefde heilige pausen in de basiliek is Johannes XXIII. Zijn lichaam ligt opgebaard in een glazen sarcofaag waarlangs dagelijks duizenden pelgrims dankbaar passeren. Kardinaal Angelo Roncalli was bijna 77 jaar toen hij in 1958 tot paus verkozen werd. Wie gedacht had dat de bejaarde paus een overgangsfiguur zou zijn zonder grote impact, moest al snel zijn mening herzien. Uit het niets riep paus Johannes XXIII een vergadering samen waar bisschoppen van de hele wereld de Kerk fundamenteel zouden hertekenen. Tot op vandaag gelden de documenten van het Tweede Vaticaans Concilie als een ambitieus mission statement voor wie leerling van Jezus wil zijn in woelige tijden.

Sint-Jan van Lateranen: trappen naar de hemel

Erik De Smet

In het midden van de twaalfde eeuw arriveerde een IJslandse monnik in Rome. Nikolas was abt van het klooster Munkathvera in het noorden van IJsland en had er dus een duizelingwekkende reis van duizenden kilometers opzitten. In zijn in 1157 geschreven verslag Leiðarvísir og borgarskipan (Een gids en een lijst van steden) leren we dat hij weloverwogen in juni de Grote Sint-Bernhardpas overstak om de hele zomer in Rome te kunnen vertoeven. Vooraf reisde hij naar Noorwegen en vervolgens via Denemarken en de Rijnstreek richting Alpen. Zijn verslag is een van de belangrijkste documenten van een pelgrim in het middeleeuwse Rome. Geschreven in het Oudnoors!

Nikolas’ belangrijkste doel was de Ions Kirke, de Janskerk, en dat is de basiliek van Sint-Jan van Lateranen. Het is de bisschopskerk van Rome. Op de gevel staat Sacrosancta lateranensis ecclesia omnium urbis et orbis ecclesiarum mater et caput (Allerheiligste kerk van Lateranen, moeder en hoofd van alle kerken van de stad en van de wereld). In rang is deze kerk belangrijker dan de Sint-Pietersbasiliek…