Ons gemeenschappelijke huis

PAUS FRANCISCUS

Teksten over ecologie

Uitgeverij Otheo

Auteur: Paus Franciscus

Vertaling:Bisschoppenconferentie van België, met dank aan Netwerk Rechtvaardigheid en Vrede

Omslagontwerp: Buro Blikgoed

Vormgeving: www.intertext.be

Oorspronkelijke uitgaven:

Laudato Si’, encycliek van paus Franciscus, 2015 (nr. 35 in de reeks Wereldkerkdocumenten).

Laudate Deum, apostolische exhortatie van paus Franciscus, 2023 (nr. 47 in de reeks Wereldkerkdocumenten).

© Libreria Editrice Vaticana

Ons gemeenschappelijke huis

© Uitgeverij Otheo 2024,
Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2024/5930/037

isbn 978 90 8528 760 5

isbn e-book: 978 90 8528 762 9

LAUDATO SI’

ENCYCLIEK van paus franciscus

Over de zorg voor het gemeenschappelijk huis

“LAUDATO SI’, mi’ Signore” – “Geprezen zijt Gij, mijn Heer”, zong de heilige Franciscus van Assisi. In dit prachtig loflied maakt hij er ons op attent dat ons gemeenschappelijk huis als een zuster is met wie we ons leven delen, en als een goede moeder die ons met open armen ontvangt. “Geprezen zijt Gij, mijn Heer, voor onze zuster Moeder Aarde, door wie wij gevoed worden en verzorgd, en die velerlei vruchten voortbrengt, met kleurige bloemen en groen”.1

Deze zuster huilt omwille van de schade die we haar berokkenen door het onverantwoord gebruik en misbruik van de goederen die God haar heeft toevertrouwd. Wij zijn opgegroeid in het bewustzijn dat we eigenaars en heersers waren met een machtiging om haar uit te buiten. Het geweld dat in het menselijk hart, verwond door de zonde, aanwezig is, komt ook aan het licht doorheen de ziektesymptomen van de bodem, van het water, van de lucht en van de levende wezens. Daarom bevindt onze onderdrukte en verwoeste aarde zich onder de meest verlaten en mishandelde armen en “kreunt en lijdt ze onder barensweeën” (Rom 8, 22). We vergeten dat ook wij stof zijn (Gn 2,7). Ons lichaam zelf is samengesteld uit elementen van de planeet, haar lucht laat ons ademen, haar water schenkt ons leven en voedt ons.

Niets in deze wereld mag ons onverschillig laten

Meer dan vijftig jaar geleden, toen de wereld op de rand stond van een nucleaire crisis, schreef de heilige Paus Johannes XXIII een encycliek waarin hij zich niet beperkte tot het verwerpen van een oorlog, maar waarin hij een vredesvoorstel wilde overbrengen. Hij richtte zijn boodschap Pacem in terris “aan de gelovigen van [heel] de wereld”, maar hij voegde eraan toe “en ook aan alle mensen van goede wil”. Nu wil ik mij over de globale beschadiging van het leefmilieu richten tot elke mens die deze planeet bewoont. Met mijn exhortatie Evangelii gaudium wilde ik de kerkmensen oproepen tot een proces van voortdurende missionaire vernieuwing. Met deze encycliek wil ik in het bijzonder met alle mensen in dialoog treden over ons gemeenschappelijk huis.

In 1971, acht jaar na Pacem in terris, verwees de zalige Paus Paulus VI naar de ecologische problematiek als een crisis die “een tragisch… gevolg” is van de ongecontroleerde menselijke activiteit: “Door een roekeloze uitbuiting van de natuur neemt [de mens] het risico om de natuur te vernietigen en daardoor zelf ook een slachtoffer te worden van deze verwoesting”.2 Eveneens sprak hij tot de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties over “de nadelige effecten van de industriële samenleving, [die het risico loopt] uit te monden in een regelrechte ecologische ramp”. Hij benadrukte “de dringende noodzaak van een radicale gedragsverandering van de mensheid”, omdat “de meest uitzonderlijke wetenschappelijke vooruitgang, de meest verbazingwekkende technische hoogstandjes, de meest onvoorstelbare economische groei, zich uiteindelijk tegen de mens keren, als ze niet gepaard gaan met een echte sociale en morele vooruitgang”.3

Met een almaar toenemende belangstelling hield de heilige Joannes Paulus II zich bezig met dit thema. In zijn eerste encycliek wees hij erop dat de mens blijkbaar “geen andere betekenissen toekent aan zijn natuurlijke omgeving dan deze die het onmiddellijk gebruik en de consumptie dienen”.4 Daarna riep hij op tot een globale ecologische bekering.5 Maar tegelijkertijd trok hij de aandacht op het feit dat men zich te weinig engageert om “de morele eisen van een echte menselijke ecologie te waarborgen”.6 De vernietiging van het menselijk leefmilieu is verschrikkelijk, niet alleen omdat God de wereld aan de mens heeft toevertrouwd, maar ook omdat het menselijk leven een geschenk is dat beschermd moet worden tegen allerlei vormen van beschadiging. Elk verlangen om de wereld te beschermen en te verdedigen veronderstelt diepgaande veranderingen in “levensstijlen, productie- en consumptiemodellen, gevestigde machtsstructuren die vandaag onze samenlevingen bepalen”.7 De echte menselijke ontwikkeling heeft een moreel karakter en veronderstelt een diep respect voor de menselijke persoon, maar ze moet ook aandacht schenken en “rekening houden met de natuur van elk levend wezen en zijn onderlinge samenhang in een geordend systeem”.8 Bijgevolg moet het vermogen eigen aan de mens om de werkelijkheid te veranderen, uitgaan van het feit dat alles oorspronkelijk door God gegeven is.9

Mijn voorganger Benedictus XVI heeft de oproep vernieuwd om “de structurele oorzaken van het disfunctioneren van de wereldeconomie weg te werken en de groeimodellen te hervormen die het respect voor het leefmilieu klaarblijkelijk niet konden verzekeren”.10 Hij herinnerde eraan dat men de wereld niet kan analyseren door alleen maar een van zijn aspecten af te zonderen, want “het boek van de natuur is één en ondeelbaar” en omvat ook het milieu, leven, seksualiteit, familie en sociale relaties. Daaruit volgt dat “aantasting van het leefmilieu nauw aansluit bij de cultuur die de menselijke gemeenschap vorm geeft”.11 Paus Benedictus riep op om te erkennen dat het natuurlijk leefmilieu ernstig beschadigd is door ons onverantwoord gedrag. Ook het sociale milieu heeft schade geleden. Alle verwondingen zijn in wezen veroorzaakt door hetzelfde kwaad, namelijk door de gedachte dat er geen onbetwistbare waarheden bestaan die ons leven richting geven. Bijgevolg zijn er geen grenzen aan de menselijke vrijheid. Men vergeet dat “de mens niet alleen een vrijheid is die zichzelf creëert. Hij is geest en wil, maar ook natuur”.12 Met een vaderlijke bezorgdheid nodigde Benedictus ons uit om ons bewust te worden dat de schepping geschaad wordt “waar wij zelf de laatste instantie zijn, waar alles eenvoudigweg onze eigendom is en we alles enkel voor onszelf consumeren. En het misbruik van de schepping begint wanneer we niet langer een hogere instantie boven onszelf erkennen, wanneer we niets anders meer zien dan onszelf”.13

Verenigd door eenzelfde zorg

Deze pauselijke bijdragen bundelen de reflecties van talrijke wetenschappers, filosofen, theologen en sociale organisaties, die allemaal verrijkend waren voor het nadenken van de Kerk over deze vragen. Maar we kunnen niet ontkennen dat er naast de katholieke Kerk ook andere Kerken en christelijke gemeenschappen – en ook andere religies – zijn die een diepe bezorgdheid geuit hebben en waardevolle reflecties aangeboden hebben op deze thema’s die ons allemaal aanbelangen. Om slechts één opmerkelijk voorbeeld te geven, verwijs ik kort en onvolledig naar de bijdrage van de geliefde Oecumenische Patriarch Bartholomeus, met wie wij de hoop op de volledige kerkelijke gemeenschap delen.

Patriarch Bartholomeus heeft vooral gewezen op de noodzaak om de manier waarop we de planeet beschadigd hebben te betreuren, want “voor zover we allemaal kleine ecologische schade veroorzaken” zijn we geroepen om “onze bijdrage, klein of groot, aan de misvorming en de vernietiging van de schepping” te erkennen.14 Over dit punt heeft hij zich herhaaldelijk en op een krachtige en uitdagende manier uitgedrukt, en ons uitgenodigd om onze zonden tegen de schepping te erkennen: “Er zijn mensen die de integriteit van de aarde vernietigen door het veroorzaken van klimaatveranderingen, door het kappen van natuurlijke bossen of het vernietigen van de moeraslanden; mensen die anderen schade toebrengen door ziekten veroorzaakt door bezoedelde waterbronnen en gronden en door vervuilende bestanddelen in de lucht. Dit zijn allemaal zonden”.15 Want “een misdaad plegen tegen de natuur is een misdaad tegen onszelf en een zonde tegenover God”.16

Tegelijkertijd heeft Bartholomeus de aandacht gevestigd op de ethische en spirituele wortels van milieuproblemen. Om niet alleen de symptomen aan te pakken is het nodig dat er oplossingen gezocht worden op technologisch vlak maar ook door verandering van het menselijk gedrag. Hij vraagt ons om over te gaan van consumptie naar offer, van hebzucht naar vrijgevigheid, van verkwisting naar het vermogen om te delen, in een ascese die “betekent dat je leert geven, en niet alleen afstand doet van iets. Het is een manier van liefhebben, van beetje bij beetje overgaan van wat ik wil naar wat Gods wereld nodig heeft. Het is bevrijding van angst, hebzucht, afhankelijkheid”.17 Christenen zijn ook geroepen om “de wereld te aanvaarden als een sacrament van gemeenschap, als een manier om op wereldwijd vlak te delen met God en met de naasten. Het is onze nederige overtuiging dat het goddelijke en het menselijke elkaar ontmoeten zowel in het kleinste detail van het naadloze kleed van Gods schepping als in het geringste stofdeeltje van onze planeet”.18

Sint Franciscus van Assisi

Ik wil deze encycliek niet uitwerken zonder te verwijzen naar een mooi voorbeeld dat ons kan inspireren. Bij mijn aanstelling als bisschop van Rome koos ik zijn naam als gids en inspiratiebron. Franciscus is volgens mij het voorbeeld bij uitstek voor de bescherming van het zwakke en voor een integrale ecologie, beleefd op een vreugdevolle en authentieke manier. Hij is de beschermheilige van allen die studeren en werken rond ecologie en hij is ook geliefd bij vele niet-christenen. Hij had een bijzondere aandacht voor zowel Gods schepping als voor armen en verlatenen. Hij was liefdevol en werd geliefd voor zijn vreugde, zijn genereus engagement, zijn allesomvattend hart. Hij was een mysticus en een pelgrim die in eenvoud leefde in een wonderlijke harmonie met God, met de anderen, met de natuur en met zichzelf. In hem wordt duidelijk hoe de zorg voor de natuur onlosmakelijk samen gaat met rechtvaardigheid tegenover de armen, maatschappelijk engagement en innerlijke vrede.

Zijn getuigenis toont ons eveneens dat er voor een integrale ecologie een openheid nodig is voor dat wat de taal van de wiskunde en de biologie overstijgt en dat ons richt op het wezenlijke van de mens. Zoals het ook verliefden overkomt, begon hij te zingen telkens wanneer hij keek naar de zon, de maan of zelfs het kleinste diertje en in zijn lofzang betrok hij alle schepselen. Hij communiceerde met heel de schepping, hij preekte zelfs tot de bloemen “en nodigde hen uit om God te loven, alsof ze met rede begenadigd waren”.19 Zijn reactie was veel meer dan een intellectuele waardering of een economische berekening, want voor hem was elk wezen een zuster, met hem verbonden door banden van tederheid. Daarom voelde hij zich geroepen om te zorgen voor alles wat bestaat. Zijn leerling, Sint-Bonaventura getuigde dat hij, “vervuld werd van een nog grotere tederheid als hij de gemeenschappelijke oorsprong van alles beschouwde, en hij sprak alle schepselen, hoe klein ook, aan als broer of zuster”.20 Deze overtuiging kan niet als een irrationele romantiek weggewuifd worden, want ze heeft gevolgen voor de keuzes die ons gedrag bepalen. Als we zonder deze open houding van verbazing en verwondering de natuur en het milieu benaderen, als we niet langer de taal van broederlijkheid en van schoonheid gebruiken in onze relatie met de wereld, dan gaan we handelen als een overheerser, verbruiker of pure uitbuiter van middelen, niet meer in staat om grenzen te stellen aan onze onmiddellijke belangen. Wanneer we ons echter intiem verbonden voelen met al wat bestaat, dan zullen soberheid en zorgende bescherming spontaan openbloeien. De armoede en de soberheid van Sint Franciscus waren geen uiterlijk ascetisme maar iets veel radicaler: de afwijzing om de realiteit te laten verworden tot een puur object van gebruik en overheersing.

Van de andere kant stelt Franciscus ons, trouw aan de Schrift, voor om de natuur te erkennen als een fantastisch boek waarin God ons toespreekt en ons iets van zijn schoonheid en goedheid laat zien: “Want uit de grootheid en de schoonheid van de schepselen ziet men door vergelijking hun Schepper” (W 13,5), en “Vanaf de schepping van de wereld af wordt zijn onzichtbaar wezen door de rede in zijn werken aanschouwd, zijn eeuwige macht namelijk en zijn godheid” (Rom 1,20). Daarom vroeg hij om in een klooster steeds een deel van de tuin onbewerkt te laten om er wilde planten te laten groeien zodat wie ze bewonderde zijn gedachten op God, schepper van zoveel schoonheid, kon richten.21 De wereld is meer dan een probleem dat moet opgelost worden, het is een blij mysterie dat we bewonderen met vreugde en lof.

Mijn oproep

De dringende uitdaging om ons gemeenschappelijk huis te beschermen houdt ook de bezorgdheid in om heel de menselijke familie samen te brengen rond de zoektocht naar een duurzame en integrale ontwikkeling, want we weten ook dat zaken kunnen veranderen. De Schepper laat ons niet in de steek, hij komt nooit terug op zijn liefdesproject, hij heeft geen spijt ons geschapen te hebben. De mensheid beschikt nog over de capaciteit om samen ons gemeenschappelijk huis op te bouwen. Ik wil allen groeten, bemoedigen en danken die, in de meest diverse sectoren van de samenleving, werken aan de bescherming van het huis dat we samen delen. Een speciale dank verdienen zij die zich doortastend inzetten om de dramatische gevolgen van de aantasting van het milieu op het leven van de allerarmsten in de wereld aan te pakken. De jongeren eisen van ons verandering. Ze vragen zich af hoe het mogelijk is te beweren dat men aan een betere toekomst werkt zonder na te denken over de milieucrisis en het lijden van de uitgestotenen.

Ik doe een dringende oproep tot een nieuwe dialoog over het thema: hoe de toekomst van de planeet uitbouwen. Een verandering is nodig want de milieu-uitdaging waar we voor staan en zijn menselijke oorzaken belangen ons aan en raken ons. De mondiale ecologische beweging heeft al een lange en waardevolle weg afgelegd, en deed talloze maatschappelijke organisaties ontstaan die werken aan bewustwording. Spijtig genoeg mislukken veel initiatieven om concrete oplossingen te zoeken voor de milieucrisis, niet alleen omdat ze verworpen worden door de machthebbers, maar ook door gebrek aan interesse van anderen. Houdingen, ook van gelovigen, die de wegen naar oplossingen belemmeren zijn het ontkennen van het probleem, onverschilligheid, gemakkelijke berusting of een blind vertrouwen in technische oplossingen. Een nieuwe universele solidariteit is nodig. Zoals de bisschoppen van Zuid Afrika bevestigden, “de talenten en de betrokkenheid van iedereen is noodzakelijk om de schade te herstellen die het menselijk misbruik aan Gods schepping heeft aangebracht”.22 Als Gods instrumenten kunnen we allen samenwerken aan de zorg voor de schepping, ieder met zijn eigen cultuur, ervaring, initiatieven en mogelijkheden.

Ik hoop dat deze encycliek, die een bijdrage is aan de sociale leer van de Kerk, ons zal helpen de grootheid, de hoogdringendheid en de schoonheid van de uitdaging waarvoor we staan, te erkennen. Eerst zal ik een kort overzicht geven van verschillende aspecten van de huidige ecologische crisis. Daarbij willen we rekening houden met de beste resultaten van het wetenschappelijk onderzoek tot op vandaag. We willen de diepgang ervan weergeven en dit als concrete basis gebruiken voor het ethisch en spiritueel traject dat erop volgt. Vertrekkend van dit kort overzicht, zal ik enkele overwegingen meegeven vanuit de joods-christelijke traditie, om meer coherentie te geven aan ons engagement voor het milieu. Verder zal ik proberen de wortels van de huidige situatie aan het licht te brengen zodat we niet alleen kijken naar de symptomen maar ook naar de dieperliggende oorzaken. Op die manier omschrijven we ecologie vanuit zijn verschillende dimensies, met aandacht voor de eigen plaats van de mens in deze wereld en voor zijn relaties tot de hem omringende wereld. Vanuit die denkpiste wil ik enkele grote lijnen vooropstellen voor dialoog en actie die zowel ieder van ons als ook de internationale politiek aanbelangt. Omdat ik ervan overtuigd ben dat voor elke verandering een weg van motivatie en educatie nodig is, zal ik tot slot enkele aanzetten geven voor een menselijke bewustwording die geïnspireerd is op de schat van de spirituele christelijke ervaring.

Ook al heeft elk hoofdstuk zijn eigen thema en specifieke methodologie, het herneemt telkens vanuit een andere optiek belangrijke vragen die in voorgaande hoofdstukken aan bod kwamen. Dit is in het bijzonder het geval voor enkele grote lijnen die de hele encycliek doorkruisen. Bijvoorbeeld: de sterke relatie tussen de armen en de kwetsbaarheid van de planeet, de overtuiging dat in de wereld alles met elkaar verbonden is, de kritiek op het nieuwe paradigma en de machtsvormen die voortvloeien uit de technologie, de uitnodiging om de economie en de vooruitgang te bekijken vanuit andere standpunten, de eigen waarde van elk schepsel, de menselijke betekenis van de ecologie, de noodzaak van oprechte en eerlijke debatten, de zware verantwoordelijkheid van de internationale en lokale politiek, de wegwerpcultuur en het voorstel voor een nieuwe levensstijl. Deze thema’s worden nooit afgesloten of terzijde gelaten, maar ze worden telkens opnieuw hernomen en verrijkt.

1 Zonnelied van Sint-Franciscus, 1224.

2 Apostolische brief Octogesima Adveniens (14 mei 1971), nr. 21: AAS 63 (1971), 416-417.

3 Toespraak tot de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties, op de 25ste verjaardag van de stichting (16 november 1970), nr. 4: AAS 62 (1970), 833.

4 Encycliek Redemptor hominis (4 maart 1979), 15: AAS 71 (1979), 287.

5 Cf. Catechese (17 januari 2001), 4: Insegnamenti 24/1 (2001), 179; L´Osservatore Romano, Franse uitgave, (in het vervolg afgekort als ORf) (23 januari 2001), nr. 4, p. 12.

6 Encycliek Centesimus annus (1 mei 1991), nr. 38: AAS 83 (1991), 841.

7 Ibid., nr. 58: p. 863.

8 Joannes Paulus II, encycliek Sollicitudo rei socialis (30 december 1978), nr. 34: AAS 80 (1988), 559.

9 Cf. Id., encycliek Centesimus Annus (1 mei 1991), nr. 37: AAS 83 (1991), 840.

10 Toespraak tot het Diplomatieke Korps bij de Heilige Stoel (8 januari 2007): AAS 99 (2007), 73.

11 Benedictus XVI encycliek Caritas in veritate (29 juni 2009), nr. 51: AAS 101 (2009), 687.

12 Toespraak tot het Duits Parlement, Berlijn (22 de september 2011): AAS 103 (2011), 664.

13 Toespraak tot de clerus van het bisdom Bolzano-Bressanone (6 augustus 2008): AAS 100 (2008), 634.

14 Boodschap voor de Gebedsdag ter bescherming van de schepping (1 september 2012).

15 Toespraak in Santa Barbara, Californië (8 november 1997); cf. John Chryssavgis, On Earth as in Heaven: Ecological Vision and Initiatives of Ecumenical Patriarch Bartholomew, Bronx, New York, 2012.

16 Ibid.

17 Lezing in het klooster van Utstein, Noorwegen (23 juni 2003).

18 Toespraak op de eerste Top van Halki: Global Responsibility and Ecological Sustainability: Closing Remarks, Istanbul (20 juni 2012).

19 Thomas de Celano, Vita prima S. Francisci, XXIX, 81: FF 460.

20 Legenda maior, VIII, 6: FF 1145.

21 Cf. Thomas de Celano, Vita secunda S. Francisci, CXXIV, 165: FF 750.

22 Conferentie van de Katholieke Bisschoppen van Zuid-Afrika, Pastoral Statement on the Environmental Crisis (5 september 1999).

Hoofdstuk 1

Wat er in ons huis gebeurt

De theologische of filosofische overwegingen over de situatie van de mensheid en van de wereld lijken op een steeds terugkerende en abstracte boodschap, als ze zich niet confronteren met de huidige context, in het licht van wat nieuw is in de menselijke geschiedenis. Vandaar stel ik voor om kort te bekijken wat er in ons gemeenschappelijk huis gebeurt, vooraleer we reflecteren over hoe het geloof nieuwe motivaties en eisen voor de wereld waarvan we deel uitmaken, kan aanreiken.

Bij de voortdurende versnelling van de menselijke en planetaire veranderingen komt vandaag ook nog het intensievere leef- en werkritme. Sommigen benoemen dit fenomeen als ‘rapidación’. Hoewel veranderingen deel uitmaken van de dynamiek van complexe systemen, contrasteert de snelheid die het menselijk handelen hen vandaag oplegt met de natuurlijke traagheid van de biologische evolutie. Daarbij komt nog dat de doelstellingen van deze snelle en constante verandering niet noodzakelijk gericht zijn op het algemeen welzijn of op een duurzame en integrale menselijke ontwikkeling. Verandering is wenselijk, maar wordt verontrustend wanneer het de wereld en de levenskwaliteit van een groot deel van de mensheid schade berokkent.

Na een periode van irrationeel vertrouwen in de vooruitgang en in het menselijke kunnen, komt een deel van de maatschappij tot een grotere bewustwording. Men stelt een toenemende gevoeligheid vast voor zowel het milieu als de bescherming van de natuur, en de pijnlijke en echte bezorgdheid voor wat er gebeurt met onze planeet wordt groter. Laten we, zeker onvolledig, even overlopen welke problemen ons vandaag verontrusten en welke vragen we niet meer onder de mat mogen vegen. Het is niet de bedoeling informatie te verzamelen of onze nieuwsgierigheid te bevredigen, maar wel dat wij ons pijnlijk bewust worden van wat er in de wereld gebeurt zodat we ons dit persoonlijk aantrekken en leren inzien wat ieder van ons eraan kan doen

I. Vervuiling en klimaatverandering

Vervuiling, afval en wegwerpcultuur

Sommige vormen van vervuiling treffen dagelijks vele mensen. De blootstelling aan atmosferische vervuiling veroorzaakt een breed spectrum van gezondheidsproblemen, vooral bij de armsten, wat miljoenen voortijdige overlijdens met zich meebrengt. Deze mensen worden ziek onder andere door inademing van hoge rookconcentraties afkomstig van de brandstoffen die ze gebruiken om te koken of om zich te verwarmen. Daarbij komt nog de vervuiling die allen treft en die veroorzaakt wordt door de transportmiddelen, industriële dampen, het dumpen van substanties die verzuring van de bodem en van het water veroorzaken, meststoffen, insecticiden, fungiciden, onkruidbestrijders en giftige agrochemische producten in het algemeen. De technologie gekoppeld aan financiële belangen, beweert de enige oplossing voor die problemen te zijn, en meestal is ze onbekwaam om het mysterieuze netwerk van de vele relaties die bestaan tussen de dingen te zien, en dus wordt een probleem vaak opgelost door een ander te creëren.

Men moet ook rekening houden met de vervuiling afkomstig van afval, inclusief gevaarlijk afval dat op vele plaatsen aanwezig is. Jaarlijks worden honderden miljoenen ton afval geproduceerd, veel hiervan is niet natuurlijk afbreekbaar: huishoudelijk en commercieel afval, afbraakafval, klinisch, elektronisch en industrieel afval, zwaar giftige en radioactieve afvalstoffen. De aarde, ons gemeenschappelijk huis, lijkt steeds meer te veranderen in een gigantisch afvaldepot. Op vele plaatsen van de planeet hebben de ouderen heimwee naar de vroegere landschappen die vandaag met afval overspoeld worden. Zowel industrieel afval als chemische producten die worden gebruikt in de steden en in de landbouw, kunnen leiden tot bio-accumulatie in de organismen van de bewoners die in de nabijheid ervan wonen, zelfs wanneer het aanwezige gehalte van giftige elementen er laag is. Vaak worden pas maatregelen genomen als de onomkeerbare effecten op de gezondheid van mensen er al zijn.

Deze problemen zijn zeer nauw verbonden met de wegwerpcultuur die zowel de uitgestotenen treft als ook de dingen zelf die snel tot afval gereduceerd worden. Weet dat het grootste deel van het geproduceerde papier bijvoorbeeld wordt weggeworpen en niet wordt gerecycleerd. Het is soms moeilijk om de werking van de natuurlijke ecosystemen als model te erkennen: de planten verwerken bepaalde stoffen die de planteneters voeden; zij op hun beurt voeden de vleeseters die belangrijke hoeveelheden organisch afval produceren die een nieuwe generatie planten doet ontstaan. Ons industrieel systeem echter heeft niet de capaciteit ontwikkeld om aan het eind van de productie- en consumptiecyclus overschotten en afval op te nemen en te hergebruiken. Men is er nog niet in geslaagd een circulair productiemodel uit te werken waarbij er hulpbronnen zijn voor iedereen en voor alle toekomstige generaties, en waarbij het gebruik van niet hernieuwbare hulpbronnen maximaal beperkt wordt, de consumptie gematigd wordt, efficiënt gebruik gestimuleerd wordt, en er zoveel mogelijk hergebruikt en gerecycleerd wordt. Deze kwestie aanpakken zou een manier zijn om de wegwerpcultuur die de hele planeet aantast tegen te werken, maar we merken dat de vooruitgang op dit vlak nog heel ontoereikend is

Het klimaat als gemeenschappelijk goed

Het klimaat is een gemeenschappelijk goed, van allen en voor allen. Globaal gezien is het een complex systeem dat gekoppeld is aan veel essentiële voorwaarden voor het menselijk leven. Een gefundeerde wetenschappelijke consensus stelt een zorgwekkende opwarming van het klimaatsysteem vast. In de afgelopen decennia ging deze opwarming gepaard met een constante stijging van de zeespiegel en met een toename van extreme weersomstandigheden. Bovendien kan er geen wetenschappelijk vastgestelde oorzaak aan elk van de afzonderlijke fenomenen worden toegeschreven. Alle mensen moeten zich bewust worden van de noodzaak om hun levensstijl, productie- en consumptiegewoonten te veranderen en om zo deze opwarming of ten minste de menselijke oorzaken die haar veroorzaken of verergeren, te bestrijden. Zeker zijn er ook andere factoren (zoals vulkanische activiteit, variaties in de baan en as van de aarde, de zonnecyclus) die meespelen, maar talrijke wetenschappelijke studies tonen aan dat het leeuwenaandeel van de mondiale opwarming in de laatste decennia te wijten is aan de grote concentratie van broeikasgassen (koolstofdioxide, methaan, stikstof, e.a.) die vrijkomen ten gevolge van menselijke activiteit. Door hun concentratie in de atmosfeer beletten ze dat de warmte van de zonnestralen die door de aarde weerkaatst worden zich in de ruimte verspreidt. Dit wordt nog versterkt door het ontwikkelingsmodel gebaseerd op intensief gebruik van fossiele brandstoffen die de kern uitmaken van het energiesysteem wereldwijd. Ook de verandering van het bodemgebruik, vooral de ontbossing voor de landbouw, heeft een groot impact.

De opwarming heeft op haar beurt invloed op de koolstofcyclus. Er ontstaat een vicieuze cirkel die de situatie nog verergert en die invloed heeft op de beschikbaarheid van onontbeerlijke hulpbronnen zoals drinkbaar water, energie en landbouwproductie in de warmste gebieden, en die de uitroeiing van een deel van de biodiversiteit van de planeet zal veroorzaken. Het smelten van het poolijs en het ijs van de hoogvlakten is een groot risico voor het vrijkomen van methaangas, en de ontbinding van de bevroren organische materie zou het vrijkomen van koolstofdioxide nog kunnen verhogen. Het verdwijnen van het tropisch regenwoud verergert eveneens de situatie want deze bossen dragen bij tot het matigen van de klimaatverandering. De vervuiling door koolstofdioxide verhoogt het zuurgehalte in de oceanen en brengt de voedselketen van de zee in gevaar. Als de huidige trend zich voortzet zou deze eeuw ongehoorde klimaatveranderingen en een ongeziene vernietiging van ecosystemen, met zeer zware gevolgen voor ons allen, kunnen voortbrengen. De stijging van de zeespiegel bijvoorbeeld kan zeer ernstige rampen veroorzaken als je weet dat een vierde van de wereldbevolking aan of in de buurt van de zee woont en dat de meeste megasteden in kustgebieden gelegen zijn.

De klimaatverandering is een globaal probleem met een ernstige weerslag op milieu, samenleving, economie, politiek en handel. Ze is een van de belangrijkste hedendaagse uitdagingen voor de mensheid. De grootste negatieve impact ervan zal in de volgende decennia wellicht gevoeld worden in de ontwikkelingslanden. Vele armen wonen in gebieden die bijzonder gevoelig zijn voor de fenomenen verbonden aan de opwarming, en hun bestaansmiddelen zijn sterk afhankelijk van de natuurlijke reserves en van de diensten verbonden aan de ecosystemen zoals landbouw, visserij en bosbouw. Zij hebben geen andere financiële activiteiten of andere middelen die hen toelaten om zich aan te passen aan de gevolgen van de klimaatverandering of om het hoofd te bieden aan rampen, en ze hebben bijna geen toegang tot sociale diensten of bescherming. Zo veroorzaakt de klimaatverandering ook een migratie van dieren en planten die zich niet kunnen aanpassen, en dit heeft op zijn beurt invloed op de productiemiddelen van de armsten. Zij zien zich genoodzaakt om te migreren met veel onzekerheid voor hun toekomst en die van hun kinderen. De toename van migranten die de miserie en de verloedering van het milieu ontvluchten, is tragisch. Deze migranten worden door de internationale overeenkomsten niet als vluchtelingen erkend, dus dragen zij hun erbarmelijk levenslot zonder enige vorm van bescherming. Spijtig genoeg is er een algemene onverschilligheid voor deze tragedies die op dit ogenblik in verschillende werelddelen plaats vinden. Het feit dat er zo weinig gereageerd wordt op deze drama’s die onze broeders en zusters meemaken, duidt op een verlies van verantwoordelijkheidsgevoel tegenover onze medemens, net dat waarop elke burgerlijke samenleving gegrondvest is.

Veel mensen die meer middelen en economische of politieke macht bezitten, doen schijnbaar hun best om de problemen en de symptomen te verbergen door slechts enkele negatieve effecten van de klimaatverandering te verkleinen. Maar vele symptomen wijzen erop dat deze effecten nog verergeren als we doorgaan met de huidige productie- en consumptiemodellen. Het is daarom absoluut noodzakelijk om politieke maatregelen te treffen om de komende jaren de uitstoot van koolstofdioxide en andere vervuilende gassen drastisch te beperken, door bijvoorbeeld het gebruik van fossiele brandstoffen te verminderen en hernieuwbare energiebronnen te ontwikkelen. Op wereldvlak is er een beperkte toegankelijkheid tot propere en hernieuwbare energie. Daarom is de ontwikkeling van aangepaste opslagtechnologieën noodzakelijk. In bepaalde landen is er echter al een significante vooruitgang merkbaar, ook al is die nog ontoereikend. Men deed al investeringen om in de productie- en transportsector minder energie en grondstoffen te gebruiken. Ook bij het bouwen of verbouwen zoekt men om het energierendement te verbeteren. Maar deze goede praktijken zijn nog lang niet algemeen ingeburgerd

II. Het waterprobleem

Andere indicatoren van de huidige situatie hebben te maken met de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen. We weten zeer goed dat het onmogelijk is om het huidig consumptieniveau van de welvaartstaten en van de rijkste delen in de andere samenlevingen te handhaven. Hun manier van verspillen en wegwerpen is gigantisch. De maximale grenzen van de ontginning van de planeet zijn nu al overschreden zonder dat het probleem van de armoede opgelost werd.

Drinkbaar en zuiver water is van primair belang want het is onontbeerlijk voor het menselijk leven en voor het in stand houden van de ecosystemen op het land en in het water. De zoetwaterbronnen bevoorraden de gezondheidssector, de landbouw, de visvangst en de industrie. De watervoorziening is gedurende lange tijd constant gebleven maar op vele plaatsen overschrijdt de vraag nu het duurzame aanbod, met ernstige gevolgen op korte en lange termijn. Grote steden die een aanzienlijke hoeveelheid water moeten kunnen opslaan, lijden op sommige momenten aan watergebrek en op kritieke momenten gebeurt de waterbedeling niet steeds op een gepaste en onpartijdige manier. Gebrek aan stromend water komt vooral voor in Afrika waar grote delen van de bevolking geen toegang hebben tot veilig drinkbaar water en perioden van grote droogte bemoeilijken ook de voedselproductie. In bepaalde landen zijn er streken die volop beschikken over water, terwijl andere gebieden lijden onder een grote schaarste.

Een bijzonder ernstig probleem is de kwaliteit van het water dat beschikbaar is voor de armen. Vervuild water is iedere dag een doodsoorzaak van velen. Bij de armen komen vele ziekten voor als gevolg van de slechte waterkwaliteit, o.a. door bepaalde micro-organismen en chemische substanties die zich in het water bevinden. Diarree en cholera die veroorzaakt worden door een ontoereikende hygiëne en een gebrek aan proper drinkwater, zijn significante factoren bij ziekte en dood van kinderen. Op vele plaatsen wordt het ondergronds water vervuild door mijnexploitaties, landbouw en industrie, vooral in die landen waar de reglementering en de controles tekortschieten. Maar niet alleen de fabrieken lozen hun vervuilde producten. Op vele plaatsen in de wereld blijft de bevolking detergenten en chemische producten gebruiken die ze ook in de rivieren, meren en zeeën doen terechtkomen.

Terwijl de kwaliteit van het beschikbare water voortdurend verslechtert, is er op sommige plaatsen een toenemende trend om deze schaarse hulpbron te privatiseren en ze tot een handelswaar te maken, onderworpen aan de wetten van vraag en aanbod. De toegang tot veilig drinkwater is een primordiaal, fundamenteel en universeel mensenrecht, omdat het menselijk overleven ervan afhangt en het bijgevolg een voorwaarde is om alle andere mensenrechten te doen gelden. Onze wereld heeft een zware sociale schuld ten opzichte van de armen die geen toegang hebben tot drinkwater, omdat hun recht op leven dat voortkomt uit hun onvervreemdbare waardigheid, wordt miskend. Deze schuld kan gedeeltelijk vereffend worden door economische maatregelen te treffen die de armsten drinkbaar water en sanitaire voorzieningen verschaffen. Maar de waterverspilling gebeurt niet alleen door de ontwikkelde landen, maar ook door de minder ontwikkelde landen die grote watervoorraden bezitten. Dit wijst ook op het educatieve en culturele aspect van de waterproblematiek, want velen beseffen niet eens de schadelijke gevolgen van hun daden.

Een grote waterschaarste zal de kosten doen stijgen van voedsel en van andere producten waarbij water nodig is. Enkele studies wezen al op het gevaar van een groot watertekort in de komende decennia, als er niet dringend iets aan gedaan wordt. De invloed op het milieu zou duizenden miljoenen mensen kunnen treffen. De controle over het water door immense multinationals zou ook één van de belangrijkste conflictenhaarden van deze eeuw kunnen worden.23

III. teloorgang van de biodiversiteit

Men pleegt ook roofbouw op de natuurlijke rijkdom van de aarde door kortzichtige benaderingen binnen de economie, handel en productie. Het verdwijnen van bossen en andere vegetatie heeft als gevolg dat ook andere soorten vernietigd worden die in de toekomst van cruciaal belang zouden kunnen zijn, niet alleen als voedsel maar ook als geneesmiddel of voor nog een andere dienstverlening. De diverse soorten bevatten genen die heel relevant kunnen zijn om in de toekomst een menselijke nood of een milieuprobleem op te lossen.

Maar het volstaat niet om de verschillende soorten vanuit hun eventuele bruikbaarheid te benaderen, ze hebben ook een intrinsieke waarde. Elk jaar verdwijnen duizenden soorten planten en dieren die we niet meer zullen kennen, die onze kinderen niet meer zullen zien, ze zijn voor altijd verloren. De grote meerderheid ervan wordt door het menselijk handelen vernietigd. Door ons kunnen duizenden soorten God niet meer loven en kunnen ze ook niet meer hun boodschap aan ons doorgeven. Dat recht hebben we niet.

Misschien zijn we bezorgd om het verdwijnen van een zoogdier of een vogel, omdat die zichtbaarder zijn. Maar voor goed functionerende ecosystemen zijn paddenstoelen, algen, wormen, insecten, reptielen en een onnoemelijke variëteit aan micro-organismen ook vereist. Enkele minder talrijke soorten die niet waarneembaar zijn, spelen een fundamentele rol in het ecologisch evenwicht van een gebied. Zeker moet de mens ingrijpen als een geo-systeem in gevaar komt. Maar vandaag komt de mens in zo’n complexe zaak als de natuur zo dikwijls tussen dat de onophoudelijke rampen veroorzaakt door de mens, steeds nieuwe interventies vereisen en dat bijgevolg de menselijke activiteit overal aanwezig is, met alle risico’s eraan verbonden. Het lijkt een vicieuze cirkel te worden waarbij een interventie van de mens om een probleem op te lossen vaak de situatie nog verergert. Bijvoorbeeld, vele vogels en insecten die sterven ten gevolge van giftige stoffen geproduceerd door de technologie, zijn zelf nuttig voor de landbouw. Dit uitsterven zal moeten vervangen worden door een andere technologische ingreep die misschien opnieuw schadelijke effecten zal meebrengen. De inspanningen van wetenschappers en technici die oplossingen proberen te vinden voor de problemen veroorzaakt door de mens, zijn prijzenswaardig en soms bewonderenswaardig. Maar een nuchtere kijk op de realiteit laat ons zien dat het menselijk ingrijpen zeer vaak gebeurt in dienst van de financiële wereld en de consumptie. Daardoor wordt de aarde waarop we leven minder rijk en minder mooi, steeds beperkter en grijzer, terwijl de technologie en de consumptie zonder enige beperking doorgaan. Het is alsof we bezig zijn om een onvervangbare en niet te recupereren schoonheid te verwisselen met een andere die we zelf geschapen hebben.

Wanneer men het milieueffect van een onderneming analyseert wordt gewoonlijk het effect op bodem, water en lucht nagegaan maar meestal wordt er geen nauwkeurige studie gemaakt van het effect op de biodiversiteit, alsof het verloren gaan van enkele soorten of van groepen dieren of planten van weinig belang is. Autowegen, nieuwe projecten, afrasteringen, stuwmeren en andere bouwwerken palmen steeds meer leefruimte in en verdelen die soms in stukken met als gevolg dat de dierenpopulatie zich niet meer vrij kan bewegen of migreren, en dat enkele soorten met uitsterven bedreigd worden. Er bestaan alternatieven die op zijn minst de impact van deze werken kunnen verkleinen, zoals het aanleggen van biologische corridors, maar deze aandacht en preventie is in niet veel landen aanwezig. Wanneer men munt slaat uit bepaalde soorten, bestudeert men niet altijd de manier waarop hun aantal stijgt, om een overdreven vermindering te vermijden met een onevenwichtig ecosysteem als gevolg.

Het beschermen van ecosystemen veronderstelt een visie op lange termijn. Wie enkel uit is op een snel en gemakkelijk economisch rendement is niet echt geïnteresseerd in de bescherming ervan. Maar de schadekost door zo’n egoïstische verwaarlozing is veel hoger dan de economische winst die men eruit kan halen. Als sommige soorten verloren gaan of zware schade lijden, overtreffen de waarden elke berekening. Daarom zijn we soms zwijgende getuigen van zeer zwaar onrecht als sommigen grote winst maken door de rest van de huidige en toekomstige generaties de enorme kosten van de milieuverloedering te doen betalen.

Sommige landen maakten vorderingen in de efficiënte bescherming van bepaalde plaatsen en zones – op aarde en in de oceanen – door elke menselijke interventie te verbieden die de fysionomie of de oorspronkelijke constitutie ervan zou kunnen veranderen. Om de biodiversiteit te behouden, is het volgens specialisten noodzakelijk om te zorgen voor de gebieden die het rijkst zijn aan verscheidenheid van soorten, aan zeldzame endemische soorten of soorten die zelf een geringe bescherming genieten. Er zijn plaatsen die speciale zorg vereisen omwille van hun groot belang voor het mondiaal ecosysteem, of omwille van hun omvangrijke waterreserves die andere levensvormen waarborgen.

Denken we bijvoorbeeld aan de longen van de planeet vol biodiversiteit: het Amazonegebied of het stroomgebied van de Congostroom of de grote watervoerende lagen of gletsjers. Deze gebieden zijn van groot belang voor de hele planeet en voor de toekomst van de mensheid. De ecosystemen van de tropische wouden bezitten een enorm complexe biodiversiteit die bijna onmogelijk integraal te inventariseren is. Maar wanneer deze bossen afgebrand of platgewalst worden voor de ontwikkeling van de landbouw, gaan in een korte tijd ontelbare soorten verloren of worden die gebieden droge woestijnen. Maar wanneer we over deze gebieden spreken dringt een delicaat evenwicht zich op want men mag zeker niet de enorme economische internationale belangen ontkennen die, onder het mom van het behoud van deze gebieden de nationale soevereiniteit ervan kan aantasten. Er bestaan inderdaad “voorstellen voor internationalisering van het Amazonegebied die echter alleen de economische belangen dienen van de transnationale bedrijven”.24 Het werk van internationale organisaties en verenigingen van het middenveld die bevolkingen sensibiliseren is lovenswaardig. Op een kritische manier werken ze samen met de bevolking. Ze maken gebruik van legale drukkingsmiddelen opdat elke regering zijn eigen en onoverdraagbare plicht zou nakomen om het milieu en de natuurlijke hulpbronnen van het eigen land te beschermen, zonder zich te laten verleiden door lokale of internationale belangen.

Het vervangen van de wilde flora door herbeboste gebieden die over het algemeen monoculturen zijn, is gewoonlijk geen onderwerp van een adequate analyse. Deze vervanging kan de biodiversiteit ernstige schade berokkenen, doordat de nieuwe aanplantingen die biodiversiteit niet kan herbergen. Waterrijke zones die omgevormd worden tot landbouwgebieden verliezen ook hun enorme biodiversiteit. In sommige kuststreken is de verdwijning van de ecosystemen die door mangroven gevormd worden zorgwekkend.

De oceanen bevatten niet alleen het grootste deel van het water van de planeet, maar ze bezitten ook het grootste deel van de enorme variëteit aan levende wezens. Vele daarvan zijn ons nog ongekend en worden om diverse redenen bedreigd. Anderzijds wordt het leven in de rivieren, meren, zeeën en oceanen dat een groot deel van de wereldbevolking van voedsel voorziet, getroffen door een ongecontroleerde visvangst waardoor sommige soorten drastisch worden uitgedund. Selectieve visvangst waarbij een groot deel van de gevangen soorten weggegooid worden, breidt zich nog uit. De mariene organismen, die vaak buiten beschouwing gelaten worden, zijn vooral bedreigd. Denk maar aan bepaalde vormen van plankton die een belangrijke component zijn in de mariene voedselketen, en die instaan voor de voeding van die soorten die in ons levensonderhoud voorzien.

Als we doordringen in de tropische en subtropische zeeën, vinden we koraalriffen die overeenkomen met de grote wouden op aarde. Ze bevatten ongeveer een miljoen soorten waaronder vissen, krabben, weekdieren, sponsdieren, algen, enz. Tegenwoordig zijn vele koraalriffen in de wereld al steriel of in continu verval: “Wie heeft van de mooie mariene wereld onderzeese kerkhoven zonder leven of zonder kleur gemaakt?”.25 Het fenomeen is grotendeels het gevolg van de grote vervuiling van de zee als resultaat van de ontbossing, de grote monoculturen in de landbouw, de industriële afval en de destructieve vismethoden, vooral die waarbij cyanide en dynamiet gebruikt worden. Dit wordt nog verergerd door de temperatuurstijging van de oceanen. Dit alles helpt ons in te zien dat om het even welke interventie in de natuur gevolgen kan hebben waar we ons op het eerste zicht niet bewust van zijn en dat sommige vormen van grondstoffenontginning gebeuren ten koste van een vernieling die tot in de diepste diepten van de oceaan reikt.

Het is noodzakelijk om veel meer te investeren in onderzoek om het gedrag van de ecosystemen beter te begrijpen en om de verschillende variabelen van de impact van elke belangrijke milieuwijziging te analyseren. Alle schepselen zijn immers met elkaar verbonden en ze moeten alle met liefde en bewondering gekoesterd worden, want alle wezens hebben elkaar nodig. Elk territorium draagt verantwoordelijkheid in het behoud van deze familie. Er zou een zorgvuldige inventaris moeten gemaakt worden van de soorten die er wonen om beschermingsprogramma’s en strategieën uit te werken met speciale zorg voor die soorten die met uitsterven bedreigd zijn

IV. Achteruitgang van de kwaliteit van het menselijk leven en sociaal verval

In het besef dat de mens ook een schepsel is van deze wereld, met recht op leven en op geluk, en dat hij begiftigd is met een zeer speciale waardigheid, kunnen we niet nalaten rekening te houden met de effecten van de milieuvervuiling, van de huidige ontwikkelingsmodellen en van de wegwerpcultuur, op het menselijk leven.

Kijken we bijvoorbeeld naar de tomeloze en ongeordende groei van vele steden die ongezond zijn om er te wonen, niet alleen door de uitstoot van toxische stoffen maar ook door de stedelijke chaos, de verkeersproblemen en de visuele en akoestische vervuiling. Vele steden zijn inefficiënte structuren die veel te veel energie en water verbruiken. Sommige zelfs recent gebouwde wijken zijn overbevolkt en ongeordend, zonder voldoende groene ruimten. De bewoners van deze planeet zijn niet gemaakt om steeds meer verdrukt te worden door cement, asfalt, glas en metaal, en verstoken te zijn van elk fysisch contact met de natuur.

In sommige zowel stedelijke als landelijke gebieden is de privatisering van de ruimte van die aard dat de bewoners nog moeilijk toegang hebben tot prachtige zones. Op andere plaatsen worden ‘ecologische’ gebieden gecreëerd voor slechts enkelen en daar belet men dat anderen de artificiële stilte komen verstoren. Een mooie stad vol groene ruimten die goed onderhouden zijn, is gewoonlijk te vinden in bepaalde ‘veilige’ zones, maar zelden in minder zichtbare gebieden waar de verworpenen van de maatschappij wonen.

Sociale componenten van de wereldwijde veranderingen zijn o.a. te merken aan de invloed van sommige technologische vernieuwingen op de arbeidsomstandigheden, de sociale uitsluiting, de ongelijkheid in beschikbaarheid en verbruik van energie en andere diensten, de sociale verbrokkeling, de toename van geweld en het ontstaan van nieuwe vormen van sociale agressie, de drugtrafiek en toenemend druggebruik bij jongeren, het verlies van identiteit. Het zijn o.a. tekenen dat de groei van de laatste twee eeuwen niet op alle vlakken tot een integrale vooruitgang of een betere kwaliteit van leven heeft geleid. Sommige tekenen zijn zelfs symptomatisch voor een echte sociale achteruitgang, een stille breuk van de banden van integratie en sociale cohesie.

Daarbij komt nog de dynamiek van de sociale communicatiemiddelen en van de digitale wereld, die alomtegenwoordig zijn. Ze bevorderen niet altijd de mogelijkheden om op een wijze manier te leven, diep na te denken, grootmoedig lief te hebben. De grote wijzen uit het verleden zouden midden alle storend lawaai van de informatie, het gevaar lopen hun wijsheid kwijt te spelen. Het vraagt van ons inspanningen om deze media om te zetten in een nieuwe culturele ontwikkeling van de mensheid en niet in een verslechtering van haar meest innerlijke rijkdom. De echte wijsheid, resultaat van het denken, van dialoog en van nobele ontmoeting tussen mensen verwerft men niet door gegevens op te stapelen, want dat leidt tot verzadiging en verwarring, een soort geestelijke vervuiling. Tevens is er de neiging dat echte relaties met anderen, en met alle uitdagingen die dit meebrengt, vervangen worden door een soort gemediatiseerde communicatie via internet. Op die manier kunnen we zelf oordelen en kiezen of elimineren met wie we in contact willen zijn, en zo ontstaat een nieuw type artificiële emoties, die meer verband houden met apparaten en schermen dan met personen en de natuur. De huidige media laten toe om met elkaar te communiceren en ook kennis en affectie te delen. Maar soms belet het ons ook om in direct contact te komen met droefheid, met onzekerheid, met de vreugde van de ander en met de complexiteit van zijn persoonlijke ervaring. Het moet ons dus niet verwonderen dat er, samen met het overmatig aanbod van deze producten, een diepe en melancholische ontevredenheid in de interpersoonlijke relaties ontstaat, of een zeer schadelijke vereenzaming.

V. Wereldwijde ongelijkheid

Het menselijk milieu en het natuurlijk milieu gaan samen achteruit en we kunnen de achteruitgang van het milieu niet op een goede manier aanpakken als we geen aandacht hebben voor de oorzaken die samenhangen met de menselijke en sociale achteruitgang. De verslechtering van het milieu en van de samenleving treffen vooral de zwaksten van de planeet: “Zowel de ervaring van het dagelijks leven als het wetenschappelijk onderzoek tonen dat de zwaarste gevolgen van de milieuschade terecht komen op de schouders van de armsten”.26 Zo bijvoorbeeld berokkent de uitputting van de visreserves vooral schade aan wie van de artisanale visvangst leeft en geen alternatieven heeft; de vervuiling van het water treft vooral de meest armen die niet de middelen hebben om gebotteld water te kopen, en de stijging van het zeeniveau treft hoofdzakelijk de arme kustbewoners die niet weten waarheen. De impact van de huidige ongelijkheden manifesteert zich ook in het voortijdig overlijden van vele armen, in conflicten die ontstaan door gebrek aan middelen en in zoveel andere problemen waarvoor er onvoldoende plaats is op de wereldagenda’s.27

Ik wil opmerken dat er vaak geen duidelijk besef is van de problemen die vooral de uitgestotenen treffen. Het gaat om de grootste groep van de planeet, duizenden miljoenen mensen. Hoewel ze vandaag wel aan bod komen in de internationale politieke en economische debatten, lijkt het toch vaak alsof hun problemen als een bijzaak worden behandeld, als een punt dat verplicht op de agenda staat of in de marge werd toegevoegd. Soms wordt het zelfs als een soort ‘collateral damage’ beschouwd. Want als er concreet moet gehandeld worden, blijven ze inderdaad vaak op de laatste plaats staan. Dit is te wijten aan het feit dat vele professionelen, opiniemakers, communicatiemedia en machtscentra zich ver van hen bevinden, in afgesloten stadszones, zonder direct contact te hebben met de problemen van die mensen. Ze leven en werken vanuit een comfortabele situatie en een levenskwaliteit waar de meerderheid van de wereldbevolking geen toegang toe heeft. Dit gebrek aan fysisch contact en aan ontmoeting, mede bevorderd door het gebrek aan integratie in onze steden, helpt het geweten te sussen en een deel van de realiteit te ontkennen door scheefgetrokken analyses. Soms gaat dit samen met een ‘groen’ discours. We kunnen vandaag echter niet ontkennen dat een echte ecologische aanpak steeds evolueert naar een sociale aanpak waarbij gerechtigheid deel moet uitmaken van het milieudebat, om zowel de schreeuw van de aarde als die van de arme te horen.

In plaats van de problemen van de armen op te lossen en over verandering in de wereld na te denken, komen sommigen alleen met het voorstel om het geboortecijfer te laten afnemen. Het ontbreekt niet aan internationale druk op de ontwikkelingslanden waarbij economische hulp afhankelijk gemaakt wordt van een bepaald ‘beleid rond geboorteregeling’. Maar, “ook al is het waar dat de ongelijke verdeling van de bevolking en van de beschikbare middelen ontwikkeling en duurzaam gebruik van het milieu belemmeren, toch moeten we toegeven dat de demografische groei volledig verenigbaar is met een integrale en solidaire ontwikkeling”.28 Door alles te wijten aan de bevolkingsgroei in plaats van aan een extreem en selectief consumptiegedrag van sommigen weigert men de problemen onder ogen te zien. Het is een poging om het huidige verdelingsmodel te legitimeren, waarbij een minderheid meent het recht te hebben om te consumeren op een manier die niet kan veralgemeend worden, omdat de planeet zelfs niet in staat is om het afval van dergelijke consumptie op te slaan. Bovendien weten we dat ongeveer een derde van het voedsel dat geproduceerd wordt, weggegooid wordt; en “wanneer voedsel wordt weggegooid is het alsof het van de tafel van de arme geroofd wordt”.29 In elk geval moet er aandacht gaan naar de ongelijke verdeling van de bevolking over het territorium, zowel nationaal als op wereldvlak, want de toenemende consumptie zal leiden tot complexe regionale situaties, door combinatie van problemen als gevolg van de milieuvervuiling, transport, behandeling van afval, verlies van middelen, levenskwaliteit.

De ongelijkheid treft niet alleen individuen maar hele landen en ze verplicht ons na te denken over een ethiek van de internationale verhoudingen. Want er bestaat een ware “ecologische schuld”, vooral tussen Noord en Zuid, die samenhangt met het commerciële onevenwicht en de gevolgen ervan op ecologisch vlak, evenals met het disproportioneel gebruik van de natuurlijke hulpbronnen door een aantal landen in de loop der jaren. De uitvoer van sommige grondstoffen om te voldoen aan de markten van het geïndustrialiseerde Noorden hebben lokaal schade berokkend, zoals de kwikvervuiling in de goudmijnen, of vervuiling door zwaveldioxide in de kopermijnen. Er moet vooral rekening gehouden worden met het gebruik van de milieuruimte van de hele planeet, als het gaat om het opslaan van gasresten die zich gedurende twee eeuwen hebben opgestapeld, wat nu alle landen van de wereld treft. De opwarming veroorzaakt door de enorme consumptie in een aantal rijke landen heeft gevolgen voor de meest arme gebieden van de wereld, vooral in Afrika, waar de stijging van de temperatuur samen met de droogte verwoestende gevolgen heeft voor de landbouw. Daarbij komt nog de schade veroorzaakt door uitvoer van vaste en vloeibare giftige afvalstoffen naar ontwikkelingslanden, en de vervuiling door ondernemingen die in ontwikkelingslanden activiteiten uitvoeren die ze niet mogen uitvoeren in die landen die hen het kapitaal leveren: “We stellen regelmatig vast dat ondernemingen die zo te werk gaan meestal multinationals zijn die hier doen wat ze in de ontwikkelde landen of de zogenoemde eerste wereld niet mogen. Over het algemeen laten ze grote menselijke en milieuschade achter als ze hun activiteiten stoppen en wegtrekken, zoals werkloosheid, dorpen zonder leven, uitputting van sommige natuurlijke reserves, ontbossing, verarming van de lokale landbouw en veeteelt, kraters, vernielde heuvels, vervuilde rivieren en een paar kleine sociale werken die niet meer kunnen onderhouden worden”.30

De buitenlandse schuld van de arme landen is een controle-instrument geworden, maar dit is niet het geval als het om ecologische schuld gaat. Op diverse manieren blijven de minder ontwikkelde volkeren, waar zich de meeste en belangrijkste reserves van de biosfeer bevinden, de ontwikkeling voeden van de rijkste landen, ten koste van hun eigen huidige en toekomstige situatie. De aardbodem van de armen in het Zuiden is rijk en weinig vervuild, maar de toegang tot de eigendom van goederen en middelen voor hun eigen overleven, wordt hen ontzegd door een systeem van structureel perverse handelsrelaties en van eigendom. Het is noodzakelijk dat de ontwikkelde landen bijdragen om deze schuld te betalen. Ze moeten daartoe het verbruik van niet-hernieuwbare energie aanzienlijk beperken en voor de landen met de grootste noden de nodige middelen voorzien om een beleid en programma’s van duurzame ontwikkeling te steunen. De armste streken en landen hebben minder mogelijkheden om nieuwe modellen voor beperking van de milieu-impact toe te passen omdat ze niet de vorming hebben om de nodige processen te ontwikkelen, en de kosten niet kunnen dragen. Daarom moeten we ons goed bewust zijn van het feit dat klimaatverandering diverse verantwoordelijkheden omvat, en, zoals de bisschoppen van de Verenigde Staten zegden, is het nodig “zich speciaal te richten op de noden van de armen, zwakken en kwetsbaren, in een debat dat zeer vaak gedomineerd wordt door machtiger belangen”.31 We moeten het bewustzijn versterken dat we één menselijke familie zijn. Er zijn geen politieke, sociale grenzen of barrières om ons te kunnen afzonderen, en daarom ook is er geen ruimte voor globalisering van de onverschilligheid

VI. Zwakke reacties

Deze toestanden maken dat zuster aarde zich aansluit bij de verstotenen van deze wereld, en dat ze het samen uitschreeuwen en vragen om van koers te veranderen. Nooit hebben we ons gezamenlijk huis zo slecht behandeld en zo gekwetst als in de voorbije tweehonderd jaar. Toch zijn we geroepen om de werktuigen van God onze Vader te zijn, zodat onze planeet zou kunnen zijn wat Hij ervan verwachtte toen Hij die schiep, en zou beantwoorden aan zijn project van vrede, schoonheid en volheid. Het probleem is dat het ons nog steeds aan de nodige cultuur ontbreekt om tegen deze crisis in te gaan. We moeten leiderschap ontwikkelen dat wegen kan aangeven, door te proberen de noden van de huidige generaties aan te pakken met aandacht voor iedereen, en zonder de toekomstige generaties te schaden. Er moet dus absoluut een normensysteem uitgewerkt worden met niet te overtreden grenzen en de verzekering dat de ecosystemen beschermd worden, en dit vooraleer de nieuwe machtsvormen die voortvloeien uit het technisch-economisch paradigma, komaf maken niet alleen met het beleid, maar ook met de vrijheid en de gerechtigheid.

Het is treffend hoe zwak de internationale politieke reacties zijn. Het falen van de wereldtoppen over het milieu maakt duidelijk in welke mate de politiek onderworpen is aan de technologie en de financiën. Er spelen te veel particuliere belangen, en het economisch belang overheerst gemakkelijk het gemeenschappelijk goed en manipuleert de informatie zodat hun eigen plannen niet aangetast worden. In die zin wordt in het Document van Aparecida gevraagd dat “activiteiten rond natuurlijke hulpbronnen niet zouden overheerst worden door de belangen van economische groepen die op een irrationele manier de levensbronnen leegzuigen”.32 Door de alliantie tussen de economie en de technologie wordt al wat geen direct voordeel oplevert terzijde gelaten. Men kan dus alleen maar hopen op enkele oppervlakkige beschouwingen, enkele losstaande mensvriendelijke activiteiten, en zelfs enkele inspanningen om te tonen dat men gevoelig is voor het milieu, terwijl in realiteit elke poging van de sociale bewegingen om de zaken te veranderen, beschouwd wordt als een storende interventie van romantische dromers of als een obstakel dat moet ontweken worden.

Stilaan kunnen sommige landen toch belangrijke vooruitgang tonen, met efficiëntere controles en geloofwaardigere strijd tegen corruptie. Bij de bevolking is er een groeiend ecologisch bewustzijn, ook al leidt dit nog niet tot verandering in het schadelijke consumptiegedrag dat in plaats van af te nemen, alleen maar toeneemt en zich verder uitbreidt. Om maar een eenvoudig voorbeeld te geven: het toenemende gebruik van steeds krachtiger airconditioning. De markten die onmiddellijke winst beogen, stimuleren de vraag zelfs nog. Iemand die van buitenaf naar onze wereld en haar bewoners kijkt, zou verbaasd zijn door zulk gedrag, dat soms op zelfmoord lijkt.

Intussen blijven de economische machten het huidige wereldwijde systeem rechtvaardigen waarbij speculatie en jacht op financieel rendement overheersen en men geen rekening houdt met de context, met de effecten op de menselijke waardigheid of het milieu. Dit toont aan hoe de aantasting van het milieu en de menselijke en ethische achteruitgang hand in hand gaan. Velen zullen zeggen dat ze niet beseffen met immorele activiteiten bezig te zijn want de constante afleidingen ontnemen ons de moed om de realiteit te zien van een wereld die beperkt en eindig is. Vandaag is het dus zo dat “al wat broos is, zoals het milieu, weerloos is tegenover de belangen van de vergoddelijkte markt die de absolute regel is geworden”.33

Het is te verwachten dat door de uitputting van sommige hulpbronnen, geleidelijk aan een scenario ontstaat voor nieuwe oorlogen, onder het mom van nobele eisen. Oorlog veroorzaakt steeds zware schade aan het milieu en aan de culturele rijkdom van volkeren, en de risico’s nemen nog toe als men denkt aan nucleaire of biologische wapens. Want “hoewel bepaalde internationale akkoorden chemische, bacteriologische en biologische oorlogen verbieden, toch blijft men in laboratoria verder onderzoek voeren naar nieuwe aanvalswapens, die de natuurlijke evenwichten kunnen veranderen”.34 Vanuit politieke hoek is er meer aandacht nodig om situaties van nieuwe conflicten te voorkomen en oplossingen te zoeken voor de oorzaken ervan. Maar de macht die samenhangt met de financiële wereld is degene die het meest weerstand biedt tegen deze inspanningen en de politieke projecten hebben hier meestal geen oog voor. Waarom toch wil men vandaag die macht bewaren die de geschiedenis zal ingaan als de onmacht om in te grijpen wanneer het dringend en noodzakelijk was?

In enkele landen zijn er positieve voorbeelden van verbetering van het milieu, zoals de zuivering van een aantal rivieren die gedurende tientallen jaren zwaar vervuild waren, of het herstellen van de inheemse wouden, of de verbetering van landschappen door milieusaneringswerken, of bouwprojecten met grote esthetische waarde, of vooruitgang in de productie van milieuvriendelijke energie, de verbetering van openbaar vervoer. Die activiteiten lossen niet alle wereldproblemen op, maar tonen dat de mens toch nog in staat is om op positieve wijze in te grijpen. Aangezien hij geschapen werd om lief te hebben, bloeien er midden de beperkingen onvermijdelijk vormen van grootmoedigheid, solidariteit en zorg.

Tegelijkertijd ontstaat er een oppervlakkige of schijnbare ecologie die een bepaalde laksheid koppelt aan een lichtzinnige onverantwoordelijkheid. Zoals het vaak gebeurt in tijden van diepe crisis wanneer belangrijke beslissingen nodig zijn, zijn we ook nu geneigd om te denken dat wat gebeurt niet echt is. Als we oppervlakkig kijken, dan lijkt het niet zo erg te zijn, behalve dan de paar zichtbare tekenen van vervuiling en verloedering, en kan de planeet in de huidige omstandigheden nog zeer lang voortbestaan. Die ontwijkende houding laat ons toe om met onze levensstijl, ons productie- en consumptiemodel door te gaan. Het is de manier waarop de mens handelt om de ondeugden van zelfvernietiging te blijven voeden: hij probeert ze niet te zien, voert een strijd om ze niet te moeten erkennen, stelt belangrijke beslissingen uit en handelt alsof er niets aan de hand is

VII. Verscheidenheid van meningen

Tenslotte moeten we erkennen dat er zich verschillende visies en denkpistes ontwikkeld hebben in verband met de situatie en de mogelijke oplossingen. Aan de ene kant zijn er sommigen die met alle geweld de mythe steunen van de vooruitgang en beweren dat de ecologische problemen zich zullen oplossen door nieuwe technische toepassingen, zonder enige ethische overweging of fundamentele verandering. Aan de andere kant beweren anderen dat het menselijk wezen met al zijn interventies enkel een bedreiging kan zijn en het wereldwijde ecosysteem schade toebrengt, reden waarom zijn aanwezigheid op de planeet moet teruggedrongen worden en elke interventie moet verboden worden. Tussen deze beide extremen in zou moeten nagedacht worden over mogelijke toekomstige scenario’s, want er zijn meerdere wegen die leiden naar oplossingen. Dit zou diverse voorstellen kunnen opleveren waarover men in dialoog kan gaan om integrale antwoorden te bieden.

Bij vele concrete vragen heeft de Kerk geen reden om een definitieve opvatting te geven. Ze ziet in dat ze moet luisteren en het eerlijke debat tussen wetenschappers moet aanmoedigen, met respect voor de verscheidenheid aan opinies. Maar het volstaat om een oprechte blik op de realiteit te werpen, om te zien dat ons gemeenzaam huis erg beschadigd is. De hoop nodigt ons uit om in te zien dat er steeds een uitweg is, dat we steeds de richting kunnen wijzigen, dat we steeds iets kunnen doen om problemen op te lossen. Maar blijkbaar zijn er symptomen die wijzen op een breuk, omwille van de grote snelheid van de veranderingen en van de achteruitgang, wat zich uit in regionale natuurrampen of ook in sociale of zelfs financiële crisissen. Want de wereldproblemen kunnen niet losstaand van elkaar geanalyseerd of uitgelegd worden. Er zijn regio’s die al een zwaar risico lopen, en los van alle voorspellingen van catastrofen, staat het vast dat het huidige wereldsysteem vanuit verschillende gezichtspunten onhoudbaar is, omdat we nalieten na te denken over de doelen van de menselijke activiteit: “Als onze blik de verschillende gebieden van onze planeet overschouwt zien we onmiddellijk dat de mensheid de goddelijke verwachtingen heeft bedrogen”.35

23 Cf. Groet aan het personeel van de FAO (20 november 2014): AAS 106 (2014), 985.

24 Vde Algemene Conferentie van de Bisschoppen van Latijns-Amerika en de Caraïben, Document van Aparecida (29 juni 2007), nr. 86.

25 Conferentie van de Katholieke Bisschoppen van de Filipijnen. Pastorale brief: What is Happening to our Beautiful Land? (29 januari 1988).

26 Bisschoppenconferentie van Bolivia, Pastorale brief over milieu en menselijke ontwikkeling in Bolivia, El Universo don de Dios para la vida (2012), 17.

27 Cf. Duitse Bisschoppenconferentie, Commissie voor Sociale Zaken, Der Klimawandel: Brennpunkt globaler, intergenerationeller und ökologischer Gerechtigkeit (september 2006), 28-30.

28 Pauselijke Raad ‘Rechtvaardigheid en Vrede’, Compendium van de Sociale Leer van de Kerk, nr. 483.

29 Catechese (5 juni 2013): Insegnamenti 1/1 (2013), 280; ORf (5 juni 2013), nr. 23, p.3.

30 Bisschoppen van de streek van Patagonia-Comahue (Argentinië), Mensaje de Navidad (december 2009), 2.

31 Katholieke Bisschoppenconferentie van de Verenigde Staten, Global Climate Change: A Plea for Dialogue, Prudence and the Common Good (15 juni 2001).

32 Vde Algemene Bisschoppenconferentie van Latijns-Amerika en de Caraïben, Document van Aparecida (29 juni 2007), 471.

33 Apostolische exhortatie Evangelii gaudium (24 november 2013), nr. 56: AAS 105 (2013), 1043.

34 Joannes Paulus II, Boodschap voor de Werelddag van de Vrede 1990, nr. 12: AAS 82 (1990), 154.

35 Id., Catechese (17 januari 2001), 3: Insegnamenti 24/1; ORf (23 januari 2001) nr. 4, p.12.