Thuiskomen in de wildernis

Jason M. Brown

Thuiskomen
in de wildernis

Vertaald door Erik Galle

Otheo BOOKS

Auteur: Jason M. Brown

Vertaling: Erik Galle

Coverontwerp: Beeldzorg

Vormgeving binnenwerk: www.intertext.be

Oorspronkelijke uitgave: Dwelling in the Wilderness, Modern Monks in the American West, Jason M. Brown, © Trinity University Press, 2024.

© Otheo Books, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen, België www.otheobooks.be

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

d/2025/5930/010

isbn 978 90 8528 782 7

isbn e-book 978 90 8528 800 8

Dit boek werd volledig geproduceerd in Europa.

Dit werk is opgedragen aan de voormalige, huidige en toekomstige monniken van New Camaldoli Hermitage, New Clairvaux Abbey, Our Lady of Guadalupe Abbey en Christ in the Desert Abbey.

Inleiding

Wonen betekent toebehoren aan een plaats.

— Christian Norberg-Schulz

Na het beluisteren van een korte voorstelling over de geschiedenis van de witgekalkte romaanse kapel uit de twaalfde eeuw en het soldaat maken van enkele proevertjes van de ter plaatse gebrouwen kartuizerlikeuren, liet ik het klooster achter me en begaf me in de richting van een groepje bomen. De orde van de kartuizers, gesticht in het Frankrijk van de elfde eeuw, is misschien wel de strengste kloosterorde van rooms-katholieke signatuur. De monniken leven als eenzame kluizenaars, heel anders dan de benedictijnen- en trappistenorde uit het klassieke middeleeuwse Europa, die het gemeenschapsleven centraal stellen. De kartuizers genieten aanzien vanwege hun grote toewijding aan het contemplatieve gebed.

Het was 2011 en ik zat in de laatste maanden voor het behalen van mijn gecombineerde masters in bosbouw en theologie aan Yale University. Tijdens onze Europese bosbouwreis belandden we bij een middeleeuws kartuizerklooster in de glooiende heuvels van het Sloveense platteland, vooral om de likeuren te kunnen proeven. Maar er was ook een klein middeleeuws dorpsmuseum waar verschillende boswachters onze vragen over het beheer van de omliggende bossen beantwoordden.

Na dat veldwerk zou ik nog een paar maanden naar Connecticut terugkeren met de bedoeling de door studenten geleide bosploeg in het noordoostelijke deel van de staat te vervoegen. Het was mijn plan daar de zomer door te brengen en samen met de studenten het beheer van de uitgestrekte bosgebieden van de faculteit op ons te nemen. Het hoge reistempo had me vermoeid. Ik was uitgekeken op de bijna dagelijkse schnitzelvariant bij de lunch en deed alle moeite om de knagende onrust over een dreigende studieschuld en onzekere jobvooruitzichten te negeren. Ik was ook nog aan het bekomen van de doffe terugslag van een aanslepende geloofscrisis, waarna mijn verhouding tot het mormoonse geloof allesbehalve helder was.

Ik liep verder langs een oude gepleisterde muur waartegen doornige rozenstruiken groeiden. De lucht was vochtig en er hing een weeë geur van humus en gras. Ik week van mijn route af en wandelde een eindje het bos in. Daar bleef ik in stilte staan. Ik zag hoe het bos het klooster omarmde met groene, zachte armen. Ik strekte mijn hals uit om beter naar boven te kunnen kijken, naar de bebladerde takken van een kruisvormige es met lianen die langs de slanke stam omhoog kropen. Terwijl de bladeren snel heen en weer bewogen in het zonlicht, voelde ik hoe mijn lichaam zich voor het eerst sinds lange tijd ontspande. Een gevoel van rust daalde over me neer, als een koel briesje dat onverwacht was komen aanwaaien. Er was iets met deze plek. Het wonderlijke van de geweven draden van land, werk en gebed die samen een klooster vormen, fascineerde me mateloos. Mijn geest ging alle kanten uit, vol vragen.

~

Het christelijke monnikendom, met zijn oorsprong in de onherbergzame oude woestijn van de oostelijke Middellandse Zeelanden, is voortgekomen uit de zaadjes geplant door de zogenaamde woestijnvaders en -moeders. Zij vormden een bont gezelschap van kluizenaars en radicale asceten, die door de twintigste-eeuwse monnik en schrijver Thomas Merton (1915-1968) omschreven werden als ‘spirituele anarchisten’.1 Terwijl rooms-katholieke broeders en priesters tegenover een overste de bekende religieuze geloften van armoede, kuisheid en gehoorzaamheid uitspreken, leggen monniken de gelofte van stabiliteit af. Deze gelofte – herken erin het Latijnse stabilitas – houdt in dat ze een leven leiden toegewijd aan een gemeenschap en een plaats. De cel (de kamer van een monnik), de kapel en de refter van het klooster, de paden, velden, rivieren, heuvels en bossen, vormen samen het land vanwaaruit monniken hun reis aanvatten op zoek naar het beleven van de eenheid met God. Geworteld op één plaats worden de seizoenen, het cyclische tijdsverloop en de gezamenlijke leefomstandigheden in de monastieke biotoop, geliefde metgezellen op deze reis.

Wat als een onbekende woestijnbeweging begon, verspreidde zich over de hele wereld. Vanuit hun gelofte van stabiliteit beschouwen monniken de plek waar ze wonen al eeuwenlang niet alleen als een materiële maar ook als een spirituele hulpbron. Bij de kartuizers zorgt het land ervoor dat ze hun leven van gebed kunnen leiden, door de opbrengsten uit landbouwproducten en de verkoop van likeuren. De bossen die het klooster omringen, vormen niet alleen een fysieke buffer tegen het lawaai en de zorgen van de buitenwereld, ze functioneren ook als een spirituele ecologische omgeving. Ze scherpen de verbinding aan tussen de innerlijke kern van de ziel en het omringende landschap.

Daar in dat bosje met enkele bomen begon mijn wonderlijke persoonlijke reis. Die zou me naar het behalen van een doctoraat voeren en me uiteindelijk naar vier monastieke gemeenschappen in het Amerikaanse Westen brengen. Onderweg pikte ik een aantal waardevolle lessen mee over de kracht die kan uitgaan van een plaats en over hoe het cultiveren van de diepere verbondenheid met een plek een belangrijke vaardigheid kan zijn in onze woelige en verontrustende tijden. Maar eerst iets meer over mezelf.

~

Ik ben opgegroeid in Yorba Linda, een welvarende voorstad, een thuishaven voor paardenliefhebbers, grenzend aan het ruige Chino Hill State Park in Orange County, Californië. De volken Tongva, Chumash, Acjachemen en Payómkawichum verbleven sinds mensenheugenis aan de idyllische kusten van Zuid-Californië. Ze werden bijna volledig van de kaart geveegd door Spaanse missies, rancheigenaars en later Anglo-Amerikaanse boeren. Na de Tweede Wereldoorlog schoten huizen en winkelcentra er als pastelkleurige paddenstoelen op uit de grond. In veel uit hun voegen barstende evangelische nederzettingen in Zuid-Californische kerken werd het Evangelie verkondigd als de katalysator van welvaart. Aanvankelijk werd Orange County geprezen als een paradijs voor landbouwers, later werd het een slaapstad van Los Angeles. Tegenwoordig staat het symbool voor de glamoureuze luxe waar veel Amerikanen zo tuk op zijn.

Toen ik ongeveer zes jaar oud was, werden mijn ouders actief in de mormoonse Kerk of de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, zoals ze liever genoemd wordt. Hier werd de basis gelegd van mijn eigen gelovige leven, een milde opstandige fase gedurende mijn tienerjaren niet te na gesproken. Toen fungeerden Kurt Cobain en alles wat met grunge te maken had als mijn pseudoreligie.

Ik voelde me thuis in deze streek en nadat ik twee jaar als zendeling in de Dominicaanse Republiek actief was geweest, schreef ik me in voor een opleiding antropologie aan de Brigham Young University in Provo, Utah. De campus bevindt zich tussen de Wasatch Mountains en het uitgestrekte zoetwatermeer van Utah. Ik vond het heerlijk om te midden van zoveel mensen met dezelfde geloofsovertuiging te verblijven en was van plan te trouwen en een gezin te stichten.

Maar zo is het niet gelopen. Al snel vertoonde mijn mormoonse geloof de nodige barsten. Het politieke klimaat in Utah en een diep verlangen naar een intenser geestelijk leven zorgden ervoor dat ik me anders voelde dan mijn vrolijke leeftijdsgenoten. Ik droeg deze zwaarte mee tijdens mijn master in bosbouw en theologie aan Yale. Hoe druk ik het ook had, een knagende existentiële eenzaamheid bleef op me drukken, vergezeld van een diep gevoel van onzekerheid over mijn bestemming in het leven.

Nadat ik mijn masteropleiding had afgerond, werd ik universitair docent in Salt Lake City. In de zomermaanden ging ik aan de slag als boswachter bij de U.S. Forest Service. Zo bracht ik de twee opleidingen die ik gevolgd had in de praktijk. Ik nam afstand van mijn mormoonse manier van geloven, begon te mediteren en bezocht enthousiast verschillende tempels, kathedralen, synagogen en moskeeën. Terwijl ik zelf aan de universiteit lesgaf in religiewetenschappen en ethiek, was ik ook een leerling in de mooie religies die de wereld te bieden heeft. Ik werd vooral aangetrokken door hun gemeenschappelijke contemplatieve wijsheid, waarin stilte, eenzaamheid en in sommige gevallen de natuur een belangrijke plaats innemen.

In die periode stootte ik op de geschriften van Thomas Merton. Hij heeft in de jaren 1950 en 1960 bijna op zijn eentje de katholieke contemplatieve spiritualiteit nieuw leven ingeblazen en genoot een groeiende populariteit onder spirituele zoekers van allerlei pluimage. Ik kwam er al snel achter dat er zich een abdij van de orde van Merton – de trappisten – bevond in Huntsville, Utah. Ik besliste daar mijn allereerste retraite te doen.

Gelegen in een vallei waar hooi en gras als in een lappendeken met elkaar verweven waren, bood de abdij uitzicht op onwaarschijnlijk mooie bergen. Ze straalde het soort vrede uit waar ik al zo lang naar verlangde. Er ging van de plek een ondoorgrondelijke kracht uit, die me deed denken aan de vrede die ik had ervaren, toen in dat kloosterbos in Slovenië.

~

Ik ontdekte dat mijn beroep als boswachter voor de federale overheid niets voor mij was. Daarom besloot ik, aangemoedigd door het feit dat ik me goed in mijn vel voelde als universitair docent, mijn studies te hervatten en mijn doctoraat te behalen in het opkomende interdisciplinaire domein van de ecologische geesteswetenschappen.2

Op de dag waarop ik eind juli 2013 aankwam in Vancouver, Brits-Columbia, voelde de lucht klam. Een indringende geur van rottende paddenstoelen kwam me tegemoet. Het was mijn eerste semester als promovendus en ik had besloten om in Green College te verblijven, een klein gemeenschapshuis voor doctorandi dat zich op de campus bevond.

Ik reed de kleine parkeerplaats op van de universiteit van Brits-Columbia, aan de rand van het continentale vasteland, en checkte in bij de receptie van de residentie. Er werd me verteld dat mijn kamer in het studentenhuis nog niet helemaal in gereedheid gebracht was. Een ideale kans om eerst op verkenning te gaan. Terwijl ik afdaalde langs een steile trap, werden de hitte en de luchtvochtigheid stap voor stap draaglijker. Ik ontdekte de schitterende glinstering van de Salish Sea door het smaragdgroene bladerdak van douglassparren en grootbladige esdoorns die zich met hun wortels vastklampten aan de zanderige kliffen. Mijn benen, stijf van de lange rit, begonnen lichtjes te trillen door de repetitieve beweging. Toen mijn voeten eindelijk het zand raakten, keek ik op. Het schaduwrijke groen van het bos had plaatsgemaakt voor een bruin strand en een rustig kabbelende blauwe zee. Daarachter ontdekte ik in de verte wilde rotskusten en bergen met daarop groenblijvende bossen. Het voelde of ik op de lang verdwenen Hof van Eden gestoten was, daar in de wildernis van het noordwesten aan de Stille Oceaan.

Ik voelde me thuis in het weelderige regenwoud aan de kust van Vancouver en vond er al snel ook mijn spirituele thuis. Ik nam deel aan de traditionele anglicaanse en katholieke diensten en werd lid van een contemplatieve gebedsgroep. De contemplatieve dimensie in het christendom werd voor mij die bron van spiritueel voedsel waar ik zo naar op zoek was geweest.

Op het einde van mijn studie zocht ik een onderwerp voor mijn proefschrift waarbij ik de relatie tussen religie, spiritualiteit en ecologie verder kon verkennen. Het duurde niet lang voor de ervaring bij het kartuizerklooster in Slovenië zich aan me opdrong. De relatie tussen monniken en de landschappen waarin ze vertoeven, leek me een prima uitgangspunt. De kracht die uitgaat van monastieke heilige plaatsen bracht me niet alleen in contact met wat christelijke contemplatie inhoudt, het was ook een ideale invalshoek om dieper te kunnen ingaan op de kracht die van een plek uitgaat. Dat alles in een wereld die gebukt gaat onder ecologische veranderingen en zorgen.

In de jaren waarin ik mijn veldwerk deed, mijn proefschrift schreef en nu lesgeef is de realiteit van antropogene klimaatverandering er alleen maar duidelijker op geworden. Tijdens mijn eerste winter in Vancouver viel er nauwelijks regen, waardoor ik me begon af te vragen waarom de stad in godsnaam de bijnaam Raincouver had. De volgende winter veranderde een polaire vortex de omgeving bijna twee weken lang in een ijslaag die veel weg had van de plaatselijke hockeybaan. Oerbossen in de provincie blijven krimpen en een groeiend aantal westerse cederbomen – gesteld op regen als ze zijn – begeeft het door de hitte. De zomers gaan ook steeds meer gehuld in een dikke rook van bosbranden en in 2021 hadden we te kampen met recordhoge temperaturen door een hittekoepel. Die lag aan de oorsprong van de bosbranden die een groot deel van de stad Lytton in Brits-Columbia verwoestten. Steeds meer dringt het tot me door dat ecologische crisissen niet slechts abstracte begrippen zijn die zich situeren in de verre toekomst. Op de plek die ik mijn thuis noem, maakt klimaatverandering nu al deel uit van de dagelijkse realiteit. En voor veel mensen die langs de kust, in het noorden of op een eiland wonen, zal klimaatverandering binnen een generatie vrijwel zeker een existentiële bedreiging vormen.

~

Er restten me maar enkele dagen meer van mijn verblijf in de Our Lady of Guadalupe Abbey, die zich heeft neergevlijd te midden van de bemoste heuvels van West-Oregon. Om ongeveer 4.13 uur in de ochtend strompelde ik – zoals ik de hele afgelopen maand gedaan had – in de duisternis van mijn cel naar mijn krakende koorbankje. Net voordat ik mijn stoel bereikte, keek ik langs het tabernakel van de kerk omhoog, door het donkere abdijraam dat op het westen uitkeek. In de maancyclus van de maand mei was de maan vol. Zij deed de kerk met haar licht, gedempt door een fijne nevelsluier, verrassend glorieus oplichten uit het donker, terwijl ze haar bleke gloed verder verspreidde over het uitgestrekte beboste domein van de abdij.

Ik herinnerde me dat het bij mijn aankomst ook volle maan was, en hoewel dat toeval was, had mijn verblijf dus een hele maanmaand geduurd. Nog nooit had ik de tijd gemeten met de oudste klok die er bestaat, ook had ik nooit de dagen opgedeeld in handenarbeid, stil gebed en boswandelingen, onderbroken door het gezamenlijk zingen van de Bijbelse psalmen. Maar dat is het leven waarin de monniken van de Our Lady of Guadalupe Abbey – en van honderden andere christelijke monastieke gemeenschappen in de hele wereld – zich thuis voelen.

Wat me ertoe had aangezet om aan die retraite van een maand te beginnen, was mijn verlangen om me te verdiepen in de vruchtbare relatie van monniken met de plaats waar ze wonen. Vragen over die samenhang dienden zich voor het eerst aan op dat moment in Slovenië. Ze rijpten door mijn uiteindelijke bekering tot het katholicisme, en in de loop van het eerste jaar van mijn doctoraatswerk werden ze een onderzoeksproject. Door een maand in de abdij te verblijven hoopte ik op de zegen van de abt om later als onderzoeker te mogen terugkeren. Ik moest kunnen aantonen dat ik de gestrengheid van het kloosterleven aankon, zonder de monniken die hun leven op één doel richten in de weg te lopen. Gelukkig was de abt aan het eind van mijn verblijf voldoende overtuigd van mijn monastieke ingesteldheid. Mijn hoop om een soort contemplatieve etnograaf te worden, werd positief onthaald. Ik kreeg de toestemming ermee verder te gaan.

Academisch gezien wilde ik de betekenis van een plaats en een landschap leren begrijpen vanuit fenomenologisch standpunt. Het woord ‘fenomenologie’ – een echte tongbreker – is de tak van de filosofie die onze doorleefde ervaringen probeert te doorgronden. Als interdisciplinair wetenschapper in de ecologische geesteswetenschappen wilde ik verstaan hoe monniken thuiskomen in de landschappen die ze bewonen. Ik vroeg me af hoe een traditie die zo diep gevormd is door de Bijbelse symboliek van de wildernis, van paradijselijke tuinen, van bergen, oceanen en bomen, naar een landschap kijkt. En hoe de kenmerken van het landschap zelf bijdragen aan de betekenis die monniken als geen ander toekennen aan een plaats.

Wat is de relatie tussen een bepaalde plaats en de bredere omgeving? Landscap, dat woord duikt op in de Nederlandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw. Het is een equivalent van het Duitse Landschaft. Het woord verwijst naar de vorm of kenmerken van het land.3 Hoewel het woord oorspronkelijk uit de landschapsschilderkunst stamt, is het door de sociale wetenschappen opgepikt als een interessant concept om het te kunnen hebben over de manier waarop cultuur en natuur met elkaar verstrengeld zijn.

In zijn breedste zin omvat het begrip ‘landschap’ het geheel van fysieke, niet-menselijke kenmerken van de aarde, zoals geologie, bodem, atmosfeer en ecosystemen. Het omvat ook menselijke nederzettingen, boerderijen en beschermde gebieden zoals nationale parken. Kortom, het gaat zowel over de wereld als over wat wij, mensen, met die wereld doen. Het is de combinatie van natuur en omgeving, land en ecologie, cultuur en maatschappij, allemaal intens verweven met elkaar.

Een ‘plaats’ is een specifieke locatie in het landschap, die een speciale betekenis heeft voor een persoon of groep. Mensen hechten zich zo sterk aan plaatsen dat geograaf Yi-Fu Tuan de term topophilia (topos betekent ‘plaats’ en philia betekent ‘liefde’) hanteert om deze relatie te omschrijven.4 Geworteld zijn in en gehecht zijn aan een plaats, vormt een basiscomponent van ons menselijk bestaan, en thuis is bij uitstek zo’n plaats.5

Plaatsen slaan, net zoals de verschillende delen in een geologische laag, menselijke ervaringen, gevoelens, geschiedenissen, identiteiten en trauma’s in zich op, vooral voor gemeenschappen die vele generaties overspannen, zoals inheemse volken. De ‘betekenis van een plaats’ ontstaat, volgens wat we opsteken uit de geografische en omgevingspsychologische lectuur, door een langdurige relatie die gekenmerkt wordt door tweerichtingsverkeer tussen mensen en landschappen.6 Monniken, zo leek mij, die ervoor kiezen op één plek te wortelen en de gelofte uitspreken daar en nergens anders hun leven te slijten, kunnen interessante verhalen vertellen over de relaties met een plaats en een landschap. Relaties die bol staan van een breed scala aan spirituele symbolen, herinneringen, openbaringen en ervaringen.

De dageraad van het antropoceen

Al snel werd me duidelijk dat mijn onderzoek meer dan alleen academische implicaties had. We leven in een tijd waarin zaken dramatisch veranderen, in een wereld die geteisterd wordt door de pijnen eigen aan een overgangsperiode. We kunnen nog niet onderscheiden of het gekreun dat we horen afkomstig is van de doodskreet van een beschaving of van de keelklanken van een geboorte. Misschien wel van beide. Het klimaat is verstoord en warmt op, giftige vervuiling is alomtegenwoordig, soorten sterven uit, ontbossing vordert snel en onomkeerbaar, het weer serveert ons extremen, droogte slaat toe. Al die zaken zijn het gevolg van de voortschrijdende industriële ontwikkeling van de mens. Ze dreigen de landschappen en zeegezichten die wij onze thuis noemen radicaal van aanschijn te doen veranderen.

De veranderingen zijn zo ernstig en alomtegenwoordig dat geologen overwegen om het moderne tijdperk te definiëren als het antropoceen, het tijdperk van de mens. Het begrip antropoceen, dat atmosferisch scheikundige Paul Crutzen in het begin van de jaren 2000 bij het grote publiek ingang deed vinden, wordt omschreven als het tijdperk waarin de wereldwijde menselijke overheersing een piek bereikt.7 Het antropoceen is niet de eerste poging om de steeds groter wordende impact van de mens aan te duiden. De katholieke priester Antonio Stoppani bedacht in 1873 de term antropozoïcum. Daarmee was hij de eerste om een geologisch tijdperk te verbinden met de aanwezigheid van de mens. De Franse jezuïet Pierre Teilhard de Chardin, die de hele kosmos door middel van de mens zag evolueren in Gods richting, bedacht de term noosphere om de ontwikkeling van een wereldwijd menselijk bewustzijn aan te duiden, waarmee hij op een bepaalde manier het internet voorspelde.8

Bewijzen voor het antropoceen worden ondersteund door het feit dat de mens in deze tijd de planetaire evenwichten van koolstof, stikstof, fosfor, water en zwavel dramatisch beïnvloedt. Van de door de mens veroorzaakte kwikvervuiling vindt men sporen terug in ijsmassa’s in het noordpoolgebied en in afgelegen waterwegen. Microplastics duiken overal op in onze voedselketen. En hoewel dit enigszins speculatief is – we steunen hierbij op geologische gegevens – lijkt het uitsterven van soorten ver boven historische cijfers uit te stijgen. Dat heeft wetenschappers ertoe gebracht om ervan uit te gaan dat we ons in een zesde periode van massa-extinctie bevinden. Het industriële kapitalisme wordt beschouwd als even destructief als giftige gassen, ijstijden, vulkaanuitbarstingen en een massale meteoorinslag.9

Klimaatverandering is misschien wel de grootste bedreiging waarmee we als soort te maken krijgen. Anders dan in het geval van een grootschalige kernoorlog is de impact ervan verschillend al naargelang van de plaats waar men zich bevindt. Het noordpoolgebied bijvoorbeeld warmt op met een snelheid die bijna twee keer, en op sommige plaatsen drie of zelfs vier keer, zo hoog is als de wereldwijde gemiddelde temperatuurstijging.10 De gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak is de afgelopen 140 jaar met gemiddeld 0,8 °C gestegen, en de snelheid van die stijging neemt nog toe.

Landen ontmoeten elkaar op wereldconferenties om tijdslijnen uit te tekenen voor emissiereductie. De maatregelen waarover daar afspraken gemaakt worden, blinken uit in twee zaken: ze gaan niet ver genoeg en men loopt achter de feiten aan. Gevolgen als overstromingen, droogte, ziekte en verschuivende migratiepatronen zijn over de hele wereld voelbaar. Voorspellingen die ervan uitgaan dat alles zich in hetzelfde tempo ontwikkelt, spreken over een gemiddelde temperatuurstijging wereldwijd, voor het einde van de eeuw, van 2 tot 4 graden.11 Op het moment dat ik dit schrijf, is het steeds onwaarschijnlijker dat we een opwarming van 2 graden zullen kunnen afwenden, met de bijbehorende golven van ecologische en klimatologische veranderingen, die enorme sociale onevenwichten met zich meebrengen. Paus Franciscus waarschuwt er in zijn encycliek Laudato Si’ uit 2015 voor dat het voor de hand ligt dat de armen en gemarginaliseerden in de wereld het zwaarst zullen lijden onder de rampen die ons te wachten staan.12

Voor de inheemse volken van Noord-Amerika heeft deze ecologische apocalyps tegelijk een hoog déjà-vugehalte. Zij hebben al moeten lijden onder een langdurige en ononderbroken invasie, genocide en marginalisatie door het koloniale imperialisme. Voor volken die, zoals ze zelf beweren, al sinds mensenheugenis op een bepaalde plek wonen en wier scheppingsverhalen vaak daar zijn ontstaan, is de globalisering van de ecocide des te verontrustender.13

Tegen de achtergrond van deze geschiedenis van ecologisch wanbeheer, uitbuiting en vernietiging hebben talrijke natuurschrijvers, natuurbeschermers en milieuactivisten gepleit om opnieuw aan te knopen bij een grotere liefde voor de plaatsen waar wij wonen. Natuurbeschermer en pionier op het gebied van het verdedigen van de wilde natuur Aldo Leopold (1887-1948) schreef in zijn baanbrekende Sand County Almanac bijvoorbeeld dat ‘we het land misbruiken omdat we het beschouwen als handelswaar dat ons bezit is. Slagen we erin het land te zien als iets waar we deel van uitmaken, dan kunnen we het met liefde en respect benaderen.’14 We zijn eerder geneigd om een plek en haar bewoners te beschermen en er zorg voor te dragen als we er gevoelens van verbondenheid en liefde voor koesteren. Hoewel we globaal moeten denken, situeren ons handelen en ons leven zich op het lokale niveau. Het gevoel verbonden te zijn met een plaats is iets waaraan inheemse volken al duizenden jaren uitdrukking geven. Dat is meteen ook de reden waarom kolonisatie vaak zo’n ingrijpend trauma is.

Een andere reden waarom de aandacht voor de plaats waar we verblijven toeneemt, is de gewijzigde basisstrategie van het milieuactivisme. Vroeger bestond die er vooral in te ijveren voor het vrijwaren van beschermde stukken land waar wildgroei mogelijk was. Vandaag is dat maar een van de vele opvattingen in de milieubeweging. Ten eerste is het overduidelijk dat de klimaatverandering niet stopt aan de grenzen van parken en natuurgebieden. En ten tweede is er de laatste jaren heel wat verzet gerezen tegen de visie van natuurschrijvers uit de negentiende en twintigste eeuw. Zij ontkoppelden de mens van de wereld van de natuur. Het idee van wildernis als een ruimte zonder menselijke invloed houdt geen stand in een tijd van klimaatverandering. Het doet ook geen recht aan de manieren waarop mensen door de eeuwen heen hebben geleerd om duurzaam op een plek te wonen.

Voor de aanhangers van het puritanisme was wildernis een plaats die nog niet gekend was, onbewoond en ongecultiveerd. Zo omschreef puritein William Bradford (1590-1657) de kust van Massachusetts als een ‘afschuwelijke en desolate wildernis’ die vergeleken met het bucolische Engeland vol zat met ‘wilde beesten en wilde mannen’.15 Die angst voedde de ongebreidelde ontginning en het inpalmen van Noord-Amerika door zowel kolonisten als handelaren.

Pas toen de werken van romantische dichters als William Wordsworth (1770-1850) of transcendentalisten als Ralph Waldo Emerson (1803-1882) en Henry David Thoreau (1817-1862) deel gingen uitmaken van het collectieve onderbewustzijn, begon wildernis een essentieel element te worden in de romantiek. In zijn essay Wandelen beweert Thoreau onomwonden dat ‘de wildernis de waarborg is voor het behoud van de wereld’.16 Wildernis roept de beschaving voortdurend terug naar de bron. Hij schrijft, in schril contrast met de christelijke agrarische hervormingsbeweging van zijn tijd, dat ‘voor de redding van een stad, de rechtschapen mensen die er wonen, niet belangrijker zijn dan de bossen en moerassen die haar omringen’.17 De recente waardering zorgt ervoor dat de wildernis voor de vermoeide stedeling een diepe spirituele functie vervult. Voor Thoreau en vele anderen van zijn generatie is onontgonnen land een plaats om het goddelijke te ontmoeten. ‘Ik betreed een moeras als een heilige plaats – een sanctum sanctorum’, schreef Thoreau.18

In zijn controversiële essay uit 1996, The Trouble with Wilderness; or, Getting Back to the Wrong Nature, toont milieuhistoricus William Cronon hoezeer de beweging die wildernis hoog in het vaandel draagt, geworteld is in het romantische en transcendentalistische verlangen naar het hogere. Vanuit dat verlangen wordt wildernis niet opgevat als een stuk land dat gecultiveerd moet worden, maar als oorspronkelijke oergrond die een heilig venster vormt op het goddelijke, of dat aanwezig maakt. De wildernis was ook een plek om de hoffelijkheid van je af te schudden waarmee de westerse steden je besmetten, en je te koesteren in het aanschijn van de wilde natuur. Het systeem van de nationale parken in Noord-Amerika institutionaliseerde dat aureool van heiligheid dat verweven was met de nationale identiteit, wat Ken Burns omschreef als America’s Best Idea.19

Cronon stelt dat deze achtergrond aan de oorsprong ligt van het hedendaagse ethos binnen de voornaamste stroming van het ecologisch denken: de wildernis wordt verheven tot de gouden standaard waarop het denken over het behoud van de natuur geënt is. Het neveneffect van die opstelling is dat de mens losgekoppeld wordt van de natuur. Hij schrijft: ‘Alleen mensen die al van het land vervreemd zijn, kunnen de wildernis opvoeren als ideaal van het menselijk omgaan met de natuur. De romantische kijk op de wildernis laat de mens geen enkele ruimte om te leven van de opbrengsten van het land.’20 De wildernis, waartoe enkele van onze mooiste en meest iconische plaatsen behoren, bestaat volgens de meest gangbare definitie uit plaatsen waar geen mensen wonen. De Amerikaanse Wilderness Act uit 1964 stelt dat wildernis een plaats is ‘waar de mens [sic] zelf een bezoeker is die niet blijft’. Op een planeet die binnenkort tien miljard zielen zal tellen, zullen we creatiever moeten nadenken over natuurbehoud en de manier waarop we willen samenleven met onze niet-menselijke verwanten. We moeten, met andere woorden, in het antropoceen leren beter met het land te leven, en niet alleen de plaatsen uit te breiden waar dat niet kan. Zoals antropoloog Tim Ingold schreef, hebben we een verblijfsperspectief nodig waarbij de mens gezien wordt als onderdeel van het landschap en er niet buiten wordt gezet of als vreemd wordt beschouwd. Een perspectief dat al duizenden jaren op ontelbare manieren integraal deel uitmaakt van de levenswijze van de inheemse bevolking.21

De meeste stedelingen en moderne mensen zijn zich op de een of andere manier beginnen inbeelden dat wij mensen losstaan van de natuur en van het land. Twijfel je daaraan? Vraag jezelf dan eens af of jij jezelf – algemeen gesproken – omschrijft als levend op aarde of deel uitmakend van, omgeven door de aarde? Teruggaand op de theorie van Plato, die de verschijningsvorm belangrijker acht dan de materiële realiteit, heeft het christendom de neiging om aardse zaken minder te beschouwen dan spirituele of hemelse dingen. Zover gaat het dat Lynn White Jr. (zelf een presbyteriaan) in zijn essay The Historical Roots of the Ecological Crisis stelt dat de toonaangevende vorm van het moderne christendom in feite de meest antropocentrische religieuze beweging is die de wereld ooit heeft gekend!22 White roept christenen op om de erfenis van de heilige Franciscus van Assisi te herontdekken, liefhebber van de schepping en beschermheilige van de ecologie. Zelf voeg ik daar graag de levenswijzen van de monniken aan toe.

Cronons oproep tot een herwaardering van onze woonplek resoneert met thema’s van een andere christelijke auteur, Wendell Berry, een landbouwer bovendien. Berry hield er een korte briefwisseling met Thomas Merton op na. Hij is een van de meest bekende hedendaagse voorvechters van een vurige liefde voor en toewijding aan een plaats, vanuit een elementaire menselijke spirituele noodzaak en als strategie om een antwoord te formuleren op de ecologische kaalslag.

Berry begon zijn carrière als romanschrijver in New York. In 1965 besloten hij en zijn gezin plots een kleine boerderij te kopen in Henry County, Kentucky, zijn geboorteplek. In zijn leven en zijn schrijven staat Berry kritisch tegenover moedwillige ecologische vernietiging, landbouw op industriële schaal en ongebreideld consumentisme. Berry brengt het grootste deel van zijn tijd door op zijn boerderij. Journalisten die hem willen interviewen, moeten bereid zijn een handje te helpen om hem te spreken te krijgen. De Britse auteur Paul Kingsnorth schrijft in zijn inleiding op de verzameling belangrijkste geschriften van de landbouwer-dichter: ‘Wendell Berry’s formule voor een goed leven en een goede manier van samenleven, is eenvoudig en op een prettige wijze weinig origineel. Vertraag. Schenk aandacht. Doe goed werk. Hou van je naasten. Hou van de plaats waar je woont, blijf daar. Neem genoegen met minder, geniet er meer van.’23 Berry’s omvangrijke poëzie en proza verraden het tedere gevoel dat hij heeft voor een plaats. Dat aanvoelen wordt onderbouwd door een langzaam gecultiveerde, naar intimiteit zoekende kennis van het land door zijn handenarbeid, door observatie en contemplatie. In een tijdperk van snelle veranderingen kan een sterk bewustzijn van en liefde voor een plaats niet alleen een steun zijn bij het bundelen van onze collectieve reactie op meervoudige crisissen, maar kan het ook een verzachtende balsem zijn voor het menselijke hart in moeilijke tijden.

~

Ik wil je laten kennismaken met een onwaarschijnlijke groep helden. Hedendaagse rooms-katholieke monniken wortelen diep op de plaats waar ze verblijven en gaan een unieke relatie aan met die plek. Monastieke gemeenschappen, vanaf de oorspronkelijke geestelijke strijders in de woestijn van Egypte, Judea en Syrië tot de duizenden monastieke gemeenschappen over de hele wereld vandaag, beschouwen de plaats waar ze wonen als een integraal onderdeel van hun leven. Het is op die plaats dat ze voortdurend op zoek zijn naar een goed evenwicht tussen hun werk en hun contemplatieve gebed.

De heilige Antonius de Grote (251-356) wordt beschouwd als de vader van het christelijke monnikendom. Hoewel hij een strenge asceet was, drong de woeste Sinaïwoestijn door tot in het hart van deze strijder:

‘En nadat hij drie dagen en drie nachten met hen [bedoeïenenhandelaren] had gereisd, kwam hij aan bij een zeer hoge berg. Aan de voet ervan ontsprong een heldere zoetwaterbron, met heel fris water. Verder strekte zich een vlakte uit en stonden er enkele onverzorgde palmbomen. Antonius – alsof God hem ertoe aanzette – hield van de plaats, want het was de plek die diegene die met hem had gesproken aan de oever van de rivier op het oog had. Nadat hij eerst broden van zijn medereizigers had ontvangen, verbleef hij alleen op de berg. Er was niemand anders bij hem. Omdat hij de plek beschouwde als zijn thuis, bleef hij daar voor altijd wonen.’24

Antonius hield van de plek en beschouwde ze als zijn thuis. Latere generaties van monastieke gemeenschappen zouden die manier om op één plek te verblijven overnemen, door middel van de gelofte van stabiliteit.

De twaalfde-eeuwse cisterciënzerabt Stephen Harding (1050-1134) schreef dat alle goede monniken ‘verliefd moeten worden op een plaats’, omdat het inwortelen een noodzakelijke halte is op hun reis naar God. Paradoxaal genoeg is de monastieke christelijke hoop die gericht is op de hemel niet plaatsgebonden, maar krijgt ze wel gestalte in bepaalde plaatsen. De rijke betekenis die monniken aan een plaats toekennen tijdens hun leven staat bol van Bijbelse symboliek. De tuin in het paradijs en de wildernis van de woestijn kleuren met hun rijke spirituele motieven de relatie van monniken met een bepaalde plek en met het landschap. In tegenstelling tot de visie op de wildernis die de mens daaruit wegstuurt, zoeken monniken letterlijk hun toevlucht in de wildernis, vaak de wildernis aan de rand van de samenleving, maar ook de wirwar van de wildernis in hun eigen ziel.

De titel van dit boek zet de paradox van het hedendaagse ecologische denken in de kijker. Thuiskomen in de wildernis gaat niet alleen over het zoeken van God in de wildernis van het menselijk hart, het gaat ook om – zoals Cronon en Berry het stellen – verliefd worden op de wildernis van de wereld zelf, vooral op de plaatsen die zich het dichtst bij huis bevinden. Nu ik het monnikendom in verband heb gebracht met de betekenis die een plaats kan hebben, wil ik – voordat ik begin aan het verslag van mijn reis met deze monniken, liefhebbers van de wildernis – iets meer vertellen over het eigene van de monastieke spiritualiteit. Op die manier situeer ik mijn boek te midden van de bescheiden maar groeiende lectuur over monastieke en contemplatieve ecologie.

Een inleiding tot de monastieke spiritualiteit

Het woord monnik komt van het Griekse mono, wat ‘één’ betekent. Een monakos was een eenling, vergelijkbaar met een heremos of kluizenaar. In de loop van haar geschiedenis heeft de katholieke Kerk plaats geboden aan verschillende ordes en spiritualiteiten die te maken hebben met contemplatie en gebed. Elk van die religieuze ordes ontwikkelde vaak een eigen manier om de eredienst te beleven, een eigen relatie tot de wereld en een eigen vorm van spiritualiteit. Benedictijnen, trappisten, franciscanen, dominicanen, karmelieten en jezuïeten, allemaal hebben ze hun eigen heiligen, leraren, geschriften, waarden en gebruiken. Allen maken ze deel uit van de katholieke ‘kudde’. Andere kerkgenootschappen, zoals de oosterse en oosters-orthodoxe Kerken of de anglicaanse Kerken hebben ook hun eigen kloosterordes.

Het getijdengebed

Liturgie verwijst naar elke publieke eredienst met een religieus karakter. De gebedsdiensten die in welk klooster dan ook de dag indelen, noemen we het getijdengebed of het goddelijk officie. Gebed en monastieke spiritualiteit gaan daarin met elkaar een dialoog aan. Het getijdengebed heiligt de uren van de dag en geeft een concrete invulling aan de richtlijn in de psalmen: ‘Zeven maal per dag zing ik uw lof, want uw bestel is rechtvaardig’ (Ps 119, 164). Het getijdengebed sluit naadloos aan bij de uren van de dag en bij de seizoenen. Dag en nacht, licht en donker, stilte en beweging, winter en zomer; allemaal hebben ze een sterke spirituele weerklank in het noordelijk halfrond.

De psalmen, die de hoofdrol spelen in het getijdengebed, zijn Hebreeuwse gebeden die de traditie meestal toeschrijft aan koning David. Bijbelwetenschappers zijn het erover eens dat het boek van de psalmen vele auteurs heeft en meer dan vijf eeuwen overspant.25 Men is er zeker van dat ook Jezus van Nazaret de psalmen bad. In zijn optreden als profeet voel je hoe Hij bij de beeldspraak van de psalmisten gaat lenen (zie bijvoorbeeld psalm 22). Er bestaan verschillende genres van psalmen. Het brede scala van menselijke gevoelens maakt zijn opwachting, net als beelden die ontleend zijn aan het koninklijke hof. Veel van de psalmen hebben de vorm van een hymne om God te loven als machtige koning. Andere zijn jammerklachten in de vorm van gemeenschappelijke of individuele klaagzangen, rouwend om verlies of vol wanhoop over Gods vermeende afwezigheid. Weer andere psalmen bevatten dankliederen die God aanroepen als de genadige beschermer van het volk Israël.26

De psalmen bevatten heel wat agrarische en herderlijke symboliek. Zo vergelijkt de allereerste psalm de rechtvaardige met een boom:

Gelukkig de mens

die niet ingaat op de raad van bozen,

niet op de weg van zondaars staat …

Hij is als een boom,

geworteld aan stromend water,

die elk seizoen opnieuw vrucht draagt;

nooit zullen zijn bladeren verdorren,

alles wat hij doet, brengt hij tot een goed einde.

Naast de talrijke verwijzingen in de psalmen naar klaagzangen, veroveringen en het thema wraak, is de symboliek die gehanteerd wordt vaak ontleend aan de wereld van de natuur. De seizoenen van het jaar passeren de revue, evenals de cycli van de dag en de natuurelementen. Ook rivieren, bergen, dalen en woestijnen maken hun opwachting. In verschillende psalmen is het de aarde zelf die God prijst. Psalm 66 begint met: ‘Heel de aarde, juich voor God, zing een lied op zijn heerlijke naam’ en psalm 96 echoot: ‘Al de bomen in het bos, zij jubelen mee, voor het aanschijn van Hem, van de Heer die komt.’ Deze poëtische uitdrukkingen situeren zich op het symbolische vlak. We kunnen ze ook zien als de uitdrukking van een Hebreeuwse animistische tendens, in de vorm van een monotheïstische metafysica van de schepping die haar Schepper prijst.